زمينههاي ظهور و علل سقوط فرقه دموکرات آذربايجان با حضور کارشناسان در دانشگاه تهران بررسي شد
حکومت فرقه و مقاومت ملي مردم محلي
دانشکده ادبيات دانشگاه تهران ميزبان نشستي با موضوع «بررسي زمينههاي بروز، ظهور و علل سقوط فرقه دموکرات آذربايجان» بود. در اين نشست، احسان هوشمند، کاوه بيات، داود دشتباني، ميرنبي عزيززاده، رحيم نيکبخت، علي درازي و علي کاليراد به سخنراني پرداختند. داود دشتباني، مديرمسئول نشريه وطن يولي (راه وطن) و مجري جلسه، با ذکر مقدمهاي جلسه را آغاز کرد. او گفت: «رخداد 21 آذر يک اتفاق مهم تاريخي است؛ زيرا بر سرنوشت کشور و مردم ايران تأثيرگذار بود. شايد بتوان همبستگي مردم ايران در آن برهه را با هشت سال دفاع مقدس مقايسه کرد؛ به نحوي که در هر دو رويداد، مردم ايران براي حفظ استقلال و تماميت ارضي خود مجاهدتهاي بسياري از خود نشان دادند. بهتازگی اسناد مهمي درباره اهداف و برنامههاي فرقه دموکرات آذربايجان منتشر شده است که با قطعيت و بهطور جامع ميتوان گفت اتحاد جماهير شوروي با طرح از پيش تعيينشده و با استفاده از نيروهايي مانند جعفر پيشهوري مترصد جدايي بخشي از خاک ايران بوده است. اين اسناد بسياري از ابهامات را از بين برده است و در صورت رجوع به آنها، شبههاي در اين موضوع باقي نميماند. پيش از انتشار اسناد، معمولا چند خوانش از رخداد 21 آذر ارائه ميشد. برخي از روشنفکران در نبود اسناد ميگفتند اتفاقات آذربايجان در آن سالها واکنش عمومي به ديکتاتوري رضاشاه بوده است. بعضي ديگر با يک خوانش کاملا کمونيستي، ادعا ميکردند ميل به خودمختاري در ميان مردم آذربايجان بوده است. عدهاي ديگر ميل به تحصيل به زبان مادري را مطرح ميکردند و عدهاي ديگر ميل به توسعه را عامل آن اتفاقات ميدانستند. تمام گزارهها با اسناد متقني که منتشر شده است، به حاشيه رفت و بر همگان روشن شد که رهبران شوروي با برنامهريزي وسيعی در پی آسيبرساندن به خاک ايران بودهاند. در کنار توجه به اين اسناد، بايد واکنش اجتماعي در آن زمان را نيز ارزيابي کرد. مردم آذربايجان نيز روي خوشي به فرقه نشان ندادند. در اين نشست سعي ميشود واکنشهاي مردمي در مواجهه با فرقه دموکرات بررسي شود. اين موضوع زماني اهميتی دوچندان پيدا ميکند که از سال57 تاکنون، افرادي با نقاب پهلويستيزي درصدد حمايت از تمايلات جداييطلبانه برآمدهاند و تلاش ميکنند خاستگاه فرقه را ظلمستيزي معرفي کنند. اگر به رويکرد مردم در زمان فعاليت و حکومت يکساله فرقه توجه کنيم، تمام اين موضوعات رفع ميشود؛ زيرا درمیيابیم که مقاومتهاي محلي گستردهاي عليه جريان پيشهوري صورت گرفت و در همان زمان نيز مردم مدافع جريان وابسته به شوروي نبودند». قدرتهاي فرامنطقهاي و افزايش فشار بر ايران کاوه بيات، تاريخنگار و پژوهشگر، با بررسي تاريخي رخداد 21 آذر به ابعاد مختلف آن پرداخت. او اظهار کرد: «ايران در همه زمينهها اعم از جغرافيايي، شرايط آبوهوايي، جمعيتي و ملاحظات تاريخي و سياسي، ويژگيهايي دارد که هريک از قدمتي ديرينه برخوردار هستند. اگر فقط به ملاحظات تاريخي و سياسي اين سرزمين بپردازيم، به دليل موقعيت جغرافيايي، از ديرباز در معرض تاختوتاز بوده است. زندگي در اين سرزمين در کنار واقعيت استراتژيک غيرقابل اجتناب است. از يک دوره به بعد با افزودهشدن منازعات مجموعهاي از قدرتهاي فرامنطقهاي بر اين حوزه و شتاب بيش از پيش تحولات جهاني، کاملا آشکار بود که به دانشي بهمراتب بيش از اين ملاحظات نياز است؛ دانشي که با توجه به اسناد و گزارشهاي برجامانده از پارهاي از رجال ديگر در اينگونه مسائل به نظر ميآيد. در توضيح بيشتر اين مقوله ميتوان به ظهور و سقوط فرقه دموکرات آذربايجان اشاره کرد. يکي از شگفتانگيزترين ويژگيهاي اين بحث، نبود يک درک تاريخي و شناسايي پيشینه آن است. تلاش و تحرک براي فراهمکردن مقدمات جدايي مردمان ترکزبان ايران با زيرسؤالبردن هويت ملي آنان، حداقل از سالهاي نخست قرن بيستم با شکلگيري گرايشهاي ترکگرايانه در نواحي مسلماننشين روسيه و امپراتوري عثماني آغاز شد؛ با شروع جنگ جهاني اول و بهويژه بعد از فروپاشي روسيه بر اثر انقلاب روسيه، آنچه بيشتر به صورت نظري در حوزه اتحاد ترکان جهان مطرح بود، جنبه نظامي و عملي به خود گرفت که شايد مهمترين نتيجه آن، پيشروي عثمانيها به سمت قفقاز بود و آذربايجان ناميدهشدن اران. با شکست عثمانيها در جنگ جهاني، تلاشهاي مشابهي که در آذربايجان آغاز شده بود و همچنين توسعه اين تحرکات، به تعويق افتاد. سرگذشت بعدي اين داستان را نيز ميتوان در مرحله نخست به صورت همکاري کوتاهمدت بلشويسم و ترکيسم ديد؛ به صورت سياسي- نظامي در خلال همکاري آن دو در پاياندادن به استقلال جمهوريهاي مستقل قفقاز و به دنبال آن مجموعه تحرکات مشترک انورپاشا در کنگره باکو و کموبيش به صورت همزمان به يک صورت فرهنگي- سياسي در فرادستي گرايشات ترکگرايانه به صورت حضور گسترده آموزگاران ترک در مؤسسات آموزشي جمهوري آذربايجان شوروي يا شکلدادن به تقسيمات جديد اداري در آسياي ميانه با هدف روشن تضعيف ايران در آن حدود. در اين مرحله اوليه به جداشدن راه آن دو ميتوان اشاره کرد؛ جايگرفتن بدنه اصلي پانترکيسم در گوشهاي از جهانبيني ترکيه و تداوم نوع محدود و تحت کنترل در قالب سياستهاي توسعهطلبانه اتحاد جماهير شوروي که نمونه برجسته آن شکلگيري پانآذريسم و تئوريزهکردن بحث دو آذربايجان و... بر اساس مباحث مارکسيسم-لنينيسمي مربوط به خلقها و ديگر مفاهمي مشابه است. همانگونه که اشاره شد، يکي از شگفتانگيزترين ويژگيهاي طرح و بحث ماجراي فرقه دموکرات آذربايجان در ميانه دهه20، نبود يک درک تاريخي از اين موضوع و شناسايي پيشنيه آن بود. قطعا پارهاي از رجال وقت چون محمد ساعد، حسين علاء، حسن تقيزاده، سيد ضياءالدين طباطبايي و قوامالسلطنه از ميان دهها چهره مشابه ديگر که جنگ نخست جهاني و تحولات بعدي آن را در چارچوب مناسبات خارجي ايران ترجمه کرده بودند، بهصورت فردي از اين مسائل آگاه بودند و بر اين اساس نيز هريک در مقام مقابله با تلاش دولت شوروي براي تجزيه ايران، ايستادگيها کردند، اما موضوع اصلي مدوننبودن اين آگاهي است حتيالامکان، هم پاره از اسناد موجود در مراکز آرشیوي و هم پارهاي از جرايد منتشرشده در اين دوره را ديدهام و دريغ از يک گزارش و يک اشاره در اين موضوع. مگر ميشود موضوعي به آن اهميت که براي مدتي سرنوشت ايران را نيز تحتالشعاع خود قرار داده بود و حتي تماميت ارضي کشورمان را به مخاطره انداخته بود، مورد اشاره قرار نگيرد؟! يکي از معدود گزارشهايي که در اين زمينه ملاحظه شد، گزارشي به قلم اسماعيل مجدي، از کارمندان باسابقه وزارت امور خارجه است که در سالهاي 1323تا 1324 سرپرستي کنسولگري باکو را برعهده داشت. از تجارب مهم او در وزارت امور خارجه در سال 1325 گرفته تا تجارب او در کنسولگريهاي گنجه و باکو و تعليقش در يک دوره چندساله در پايان جنگ جهاني نخست تا اواسط دهه1330 شمسي در آن حوزه گذشته بود و تا پيش از عهدهدارشدن سرپرستي کنسولگري باکو در سال1323 با خدمت در ترکيه و شوروي از اين عرصه دور نبود که بررسي فعاليتهاي او بسيار بااهميت است». بررسي چند ملاحظه مهم احسان هوشمند، پژوهشگر مطالعات قومي، ضمن اشاره به چند نکته مهم که مسئولان بايد براي اصلاح آنها بکوشند به بازخواني نامه مهم دکتر جاويد در اسفند ۱۳۲۶ پرداخت و گفت: «دکتر جاويد و ميرزاعلي شبستري در آن زمان دو نامه مهم دارند. اين دو از شخصيتهاي مهمي بودند که گرچه در ابتدا با فرقه همراه شدند اما از مقطعي به بعد راه خود را جدا کردند. دکتر جاويد در اسفند ۱۳۲۶ در نامهاي خطاب به وزير دادگستري وقت نوشت: «1- اينجانب نميتواند انکار نمايد که يک نفر ايراني هستم که به استقلال و آزادي مملکت صدقه دادم و هر چه از دستم آمده و در هر کجا بودم جز خدمت به مملکت و آزادي و استقلال ايران مقصد ديگري نداشته و ندارم. وضعيت مادي اينجانب که بعد از 19 سال خدمت پزشکي دليل کافي بر اين موضوع ميباشد و هر آن حاضرم در دسترس قواي تفتيشه بگذارم. ۲-آقايان وزراي محترم تصديق خواهند فرمود وقتي که شخصي نظر مادي از کارهاي اجتماعي نداشته باشد ممکن است سهو نمايد ولي خيانت نخواهد کرد. ۳-در موقع تشكيل فرقه دموکرات آذربايجان اينجانب در تهران در شرکت بيمه ايران مشغول انجام وظيفه بودم وقتي که بيانيه فرقه را خواندم با موضوعهاي انجمنهاي ايالتي توسعه حقوق شهرداريها ازدياد نمايندگان آذربايجان موافق ولي با محدوديت و اسم فرقه در آذربايجان و پيشانداختن زبان ترکي مخالف بودم. ۴-چون در آذربايجان بين آزاديخواهان قديم و جديد سابقه داشتم تصميم گرفتم به آذربايجان رفته و با سران فرقه آزاديخواهان ديگر مذاکره نمايم شايد بتوانم آنها را قانع کرده مشغول شوم. تقريبا پس از 20 روز که به تبريز رفتم با سران فرقه از قبيل آقاي شبستري و پيشهوري مذاکره کردم ولي متأسفانه پيشهوري مخالفت کرد چون عدهاي از دوستان وعده مساعدت به اينجانب دادند لذا تصميم گرفتم در تبريز مانده و براي اصلاح کار سعي كنم. معتقد بودم که در درون تشکيلات بهتر و بيشتر ميشود به اصلاح کار کوشيد. 5-قبل از نهضت 21 آذر اينجانب در نتيجه مخالفت پيشهوري در کميته مرکزي متصدي امور نبوده و فقط عضو ساده بودم. 6-اول خدمت مؤئر اينجانب از روز نهضت شروع ميشود، در روز نهضت توانستم جلوي غارت اموال دولت را گرفته، حيثيت صاحبمنصبان قشوني را حفظ نمايم. گمان نميکنم يک فرد ژاندارمري و يا يک صاحب منصب ارتش پيدا شود که از اينجانب رنجيده باشد. براي اثبات ميتوانم آقاي سرگرد مهرداد و سرهنگ منصوري و سروان سياح را تذکر دهم. 7-من هميشه ساعي بودم با کمک اشخاص صالح جلوگيري از اجحافات و کارهاي ناحق پيشهوري را بگيرم و به همين مناسبت طرف بغض شديد او واقع بودم. اينجانب با کمک آقاي شبستري اموال ضبطشده اغلب اشخاص را (مثل خانواده بهبوديها، ميرحمزه فرشچي و...) را به صاحبانشان کلا و جزئا مسترد نمايم. عده زيادي را از حبس پيشهوري از قبيل آقاي بهادري نماينده فعلي سراب و آقاي تقي بيتالله، آقاي دکتر فيضي جراح بيمارستان اروميه و غيره خارج نمايم. بغض و کينه آقاي پيشهوري نسبت به اينجانب و آقاي شبستري اينقدر عمومي شده بود که مشتي مخبرين روزنامه آمريکا تحتنظربودن اينجانب و آقاي شبستري را در اخبارشان ذکر کرده بودند. 9-وقتي موضوع موافقتنامه با دولت مرکزي پيشآمد کرد، از همه خوشوقتتر ما و رفقاي صالح ما بودند وقتي که آقاي پيشهوري در تهران خواست موافقتنامه را امضا نمايد، موافقتنامه در تبريز در نتيجه جديت اينجانب و حسن نيت آقاي شبستري عملي شد. تمام آقاياني که از مرکز تشريف آورده بودند؛ از قبيل آقاي صادقي و آقاي سرهنگ هدايت، سرتيپ [علوي] و موسويزاده نميتوانند انکار كنند که اينجانب چقدر ساعي براي تسريع امضاي موافقتنامه بودم. ۱۰-طرح فوق بهطور خلاصه مربوط به دوره قبل از استانداري اينجانب ميباشد و چنانچه عرض شد گمان نميکنم يک نفر از اينجانب شاکي باشد، در يک موضوع هم که نتوانم کمک نمايم بر مخالفت شديد پيشهوري برخورد کرده است و اما بعد از استانداري ۱۱-بعد از آشنايي با آقاي قوامالسلطنه و معرفي به حضور اعليحضرت همايوني و دريافت احکام يکي از کارهاي اينجاب جلب مهاجرين آذربايجان و تشويق بازگشت به آذربايجان است، چنانچه موقع مراجعت بعضي از نمايندگان مهاجرين را به آذربايجان بردم. 12-در نتيجه کوششهاي اينجانب در مسافرت اول راهآهن زنجان به نمايندگان مرکز تحويل گرديد. ۱۳-براي اينکه آقايان وزراي محترم از حسن نيت اينجانب اطلاع داشته باشند و يقين نمايند که بنده جز خدمت به آب و خاک قصد ديگري نداشتهام از وزيران آن دوره که با بنده تماس داشتهاند و از روحيه بنده کم و بيش مطلع شدهاند جويا شوند. ۱۴-بعد از 20 الي 25 روز با مخالفت شديد پيشهوري در تبريز مشغول استانداري بودم، با دستور دولت وقت کميسيون به تهران حرکت کردم. کميسيون که سه ماه طول کشيد، در کميسيون اغلب با تيمسار سرلشکر رزمآرا و تيمسار سپهبد احمدي، سرلشکر هدايت و آقايان هژير و ديباج تماس داشته با اينکه در بعضي مسائل اختلاف جزوي هم پيشآمد، با اين حال يقين دارم که آقايان فوق تصديق خواهند فرمود اينجانب براي حل اختلاف مرکز و آذربايجان از هيچگونه تشبث و اقدام مضايقه نداشتم. ۱۵-يا اينکه تمام اعضاي کميسيون بدون امضا و موافقتنامه حرکت کردند با اينکه شدت مخالفت پيشهوري فوقالعاده شديد بود حتى علنا به آقاي شبستري و پادگان [بياعتماد]ي خود را در نامه نوشته بود، بنده در تهران مانده و بعد از امضاي موافقتنامه به زنجان رفته وسايل تخليه آن را فراهم نمودم. ۱۶-در موضوع تغيير زبان چقدر من زحمت کشيدم و چقدر با رؤساي مربوطه محلي مذاکره کردم و هر دفعه به تبريز رفته و برگشتم. ۱۷-بالاترين خدمت اينجانب و آقاي شبستري ترک مخاصمت آذر 25 است. اينجانب يقين دارد آنها که وارد جريان هستند آقاي نخستوزير جزئيات نهضت ستارخان را ميدانند که با 10، 15 نفر تفنگچي فداکار نتيجه به کجاها منجر شد. تصديق خواهند فرمود 10، 15 هزار نفر فدائي مسلح اگر ترک مخاصمت نميشد جنگ داخلي و برادرکشي ولو اينکه آخرش به مغلوبيت آذربايجان تمام ميشد، چقدر طول ميکشيد و چقدر تلفات ميداد و چه خسارت مادي نصيب ملت ايران ميشد. فقط حسي ملي و وطندوستي ما بود براي جلوگيري از قتل و غارت، وادارمان کرد زمينه را با کمک اشخاص مالح براي ترک مخامت حاضر شدم موضوع را به عرض اعليحضرت همايوني و نخستوزير وقت برسانم. اين موضوع مورد تقدير اعليحضرت همايوني و نخستوزير وقت واقع شد. ۱۸-در آن دو روز (۱۱ و ۱۲ آذر) که پيشهوري و نزديکانش فرار کرده بودند و قواي دولتي وارد نشده بود عمده وجود ما بود که جلوی قتل و غارت را گرفت، ما زير باران گلوله براي استراحت مردم کار ميکرديم. فقط توجه الهي بود که ما را زنده نگه داشت. ۱9-اسلحههايي که با آقاي حاجي قاسم خوئي دادم براي حفظ بازار داده بوديم جلوي غارت بازار را گرفت. آقايان وزراي محترم يقين داشته باشيد. اگر استانداري نميشد دويستوپنجاه هزار تومان بانک ميانه هم از بين رفته بود. ۲۰-کوچکترين خدمت ما در آن روز استخلاص ۴۰-۵۰ نفر معاونين تبريز از قبيل خديوي، پرچم، اسفندياري و غيره و غيره که در مرند توقيف بودند؛ گمان نميکنم تلگرافي که اينجانب به نام مشهديرضا حقي و برهاني راجع به استخلاص محترمانه واردکردن اشخاص فوق به مذاکره بودم، قابل انکار باشد. ۲۱-احتياج به تذکر اين موضوع نيست که به تمام فرمانداران مخصوصا به سيف قاضي تلگرافي کردم که ترک مقاومت کردهايم و صلاح هم در اين است در نتيجه تلگرافات اينجانب بعضي فرمانداران براي حفظ نظم در ولايات جان خودشان را هم فدا کردند. ۲۲-استقبال از قشون تهيه وسايل استراحت صاحبمنصبان، رفتن تا بستانآباد محتاج به شرح نميباشد. ۲۳-در مقابل تمام فداکاريها ما منتظر بوديم در دولت ما را مورد لطف قرار داده و زحمات ما را عملا تقدير خواهد کرد...». نقش برجسته روحانيت در مبارزه با فرقه رحيم نيکبخت، پژوهشگر تاريخ معاصر نيز در ادامه اين جلسه با اشاره به نقش روحانيت در تحکيم وحدت ملي و مبارزه با دشمنان خارجي گفت: «در ابتدا بايد يادي کنم از شهيد بزرگوار اردبيلي، خلبان جدي که برادر ايشان در اين نشست حضور دارند. حقيقتا اگر رشادتهاي شهداي راه وطن وجود نداشت، اکنون اساسا طرح موضوعاتي اينچنيني ميسر نبود؛ اما در خوانش رخدادهاي مربوط به فرقه دموکرات آذربايجان بايد قائل به يک تقسيمبندي باشيم. سرويسهاي اطلاعاتي بيگانه تمام تلاش خود را براي مداخله در ايران به کار گرفتند و در اين ترديدي نيست؛ اما بخشي از مردم فرودست نيز به آنها پيوستند؛ مردمي که عموما از ظلم داخلي رنج ميبردند، چندان سواد بالايي نداشتند و باورهاي سنتي در آنها موج ميزد. در آن زمان روحانيت بهشدت عليه اين موضوع و به تبع آن عليه شوروي نقشآفريني کردند. اين مبارزه آنقدر وسيع بود که وقتي ميرزا مجتهد اردبيلي فوت کرد، در باکو جشن و سرور برپا شد؛ زيرا آنها مجتهد اردبيلي را دشمن سرسخت خود ميدانستند يا آنکه وقتي اعضاي فرقه به ثقهالاسلام تبريزي مراجعه ميکنند و از ظلم موجود در کشور ايران سخن ميگويند و دلايل خود براي الحاق به شوروي را بازخواني ميکنند، او ميگويد رفتار ژاندارمها دليل بر دستکشيدن از ايرانيبودنمان نيست. درواقع نبايد از قدرتنمايي مذهبي و ملي روحانيت در برابر تفکرات کمونيستي و جداييطلبانه غافل شد». مقاومت مردم شاهسون ميرنبي عزيززاده، پژوهشگر و نويسنده، در اين نشست اظهار کرد: «موضوع مورد بحث من در راستاي واکنشهاي مردمي به فعاليتها و حکومت فرقه، درباره مردم شاهسون است. در تحقيقاتي که به عمل آوردهام، دريافتهام که شاهسونها با توجه به دشمني ديرينه خود با روسيه و بعد از آن با شوروي هميشه در مقابل تحرکات جداييطلبي ايستادهاند. تاريخ يک روح دارد و کسي که ميخواهد منصفانه سخن بگويد، بايد به اين روح پايبند باشد؛ بنابراين در خوانش دوران حکومت فرقه نه بايد مبلّغ پهلوي و نه شيفته روسها بود. واقعيت تاريخي به ما نشان ميدهد که شاهسونها در اوايل دوره رضاشاه حتي اجازه ندادند پاي يک کمونيست به کشورمان باز شود. در قلمرو شاهسونها، کمونيستها و بلشويکها حضور نداشتند. در سال1320 رضاشاه با آن قدرتش تسليم شد؛ اما باز هم مردم مظلوم شاهسون مقاومت خود را ادامه دادند. در آن زمان چنگال شيطاني در همه جاي کشور وجود داشت. در شرايطي که استالين در شوروي از يک سو و کشورهاي غربي از سوي ديگر در اوضاع داخلي ايران دخالتهاي گسترده ميکردند، شاهسونها با روحيه مقاومت 500ساله خود پاسدار خاک کشورمان بودند». ضرورت تاريخنگاري دقيق علي کاليراد، ديگر پژوهشگر حاضر در اين نشست، ضمن انتقاد از فقدان تاريخنگاري منسجم در ايران گفت: «در عنوان نشست امروز واژه اهريمن وجود دارد. به راستي مراد از اهريمن چيست؟ آيا منظورمان رهبران شوروي است يا از سران فرقه سخن ميگوييم؟ در بازخواني تاريخي يکي از خيانت سخن ميگويد و ديگري از آلت دست بيگانه شدن و يکي ديگر از سرکوب محرومان و تحريف تاريخ صحبت ميکند و دراينبين در خلأ تاريخنگاري دقيق سرگردان ميشويم و بايد به انتظار اسنادي بنشينيم که از سوي کشورهاي بيگانه در اختيار ما قرار داده ميشود و همه اينها چه نسبتي با حال امروزمان دارد؟ آيا مردم گرفتار معيشت، تواني براي بازخواني گذشته دارند؟ و آيا در اين مشکلات عديده اجتماعي و اقتصادي باز هم اهريمن درصدد رويارويي با منافع ملي ايرانيان برنميآيد؟ بنابراين ضرورت دارد که نه از سر جنجال و کينهتوزي؛ بلکه از منظر علمي به تاريخنگاري دقيق بپردازيم؛ زيرا تاريخ چراغ راه ما و آيندگان است. نبايد در انتظار تاريخنوشتههاي بيگانگان باشيم؛ زيرا آنها تاريخ را طوري مينويسند که اهداف و اميال خود را تأمين کنند. بايد بدانيم که اهريمن هر روز به شکلي نوين درميآيد و ايران را نشانه رفته است و ما بايد هميشه مهياي مقابله با آن باشيم تا کوچکترين گزندي به کشورمان، ايران وارد نيايد». سرنوشت غمبار مهاجران ايراني علي درازي، پژوهشگر، با بازخواني سرنوشت مهاجران ايراني به شوروي بيان کرد: «من ميخواهم قدري درباره سرنوشت غمبار مهاجران به شوروي صحبت کنم. 25 تا 30 هزار نفر در 10 روزي که مرز بودم به سمت آذربايجان شوروي مهاجرت کردند؛ طبقاتي که معمولا کشاورز و ظلمکشيده بودند و واقعا عموم آنها همفکر افرادي مانند پيشهوري نبودند و ايدئولوژي خاصي نداشتند. تاکنون پرسيدهايم که چه بر سر آن مهاجران ايراني آمد؟ سرنوشت ايشان بسيار غمبار است و بسياري از آنها در معادن زغالسنگ در سيبري مشغول به فعاليت شدند. حکومت شوروي از هموطنان ما بيگاري ميکشيد و حيات آنها را نابود کرد. بهتازگی با چند نفري از آنها صحبت ميکردم، سرنوشت بدي را تعريف ميکردند. اکثر اين مردم نميدانستند به دنبال چه هدفي هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.