میتوان از سیطره مغز فرار کرد؟
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در یادداشتهای قبلی درباره مغز و آگاهی صحبت کردیم. گفتیم که وظیفه اصلی مغز کمک به حرکت جاندار است و نیز بیان کردیم که آگاهی به هیچ وجه کارکرد اصلی مغز نبوده و گونه ما ضرورتا لازم نبود که از نظر تکاملی آگاه باشد. اما سیر تکامل به این سو حرکت کرد که ما به موجوداتی خردمند و آگاه تبدیل شدیم. در واقع تکامل برای ما بدنی را بهوجود آورد که به وسیله سیستمهای مختلفی همچون سیستم اعصاب، غدد و ایمنی کنترل میشود. در این میان کنترلی که سیستم اعصاب مرکزی بهویژه پردازشهای مغزی با تمام آنچه سیستمهای دیگر انجام میدهند، کاملا متفاوت است زیرا مغز توانسته طی فرایند تکامل بر مبنای انتخاب طبیعی، آگاهیاي را بهوجود آورد که عملا همه قابلیتهای دیرینهشناختی انسان را تحت کنترل خود گرفته است. بیشک همین کنترل است که قابلیتهای فراوانی را به ما بخشیده است. ما توانستهایم همه رقبایمان را در عرصه تکامل از میدان به در کنیم و عملا نهفقط کنترل این کره آبی را در دست گرفتهایم، بلکه با عبور از مرزهای زمین به دنبال تسخیر فضا هستيم. این موفقیتها بدون تکیه بر سیستم کنترلی اعصاب مرکزی ممکن و میسر نبود. اما به نظر میرسد که در جهان پیشِرو همه چیز در حال تغییر است. هوش مصنوعی، ترابشریت و ترکیب انسان با ماشین عملا دارد چهره تکامل و آنچه را که طبیعت برای ما مقدر کرده بود، از بین میبرد. ما داریم بسیاری از لزومات زیستشناختی و دیرینهشناختی خود را تغییر میدهیم. بنابراين دیر یا زود به اصلیترین این لزومات نیز حمله خواهیم برد و چه چیزی مهمتر از سیستم اعصاب مرکزی که هم انسانیت ما را تعریف میکند و هم آن را عمیقا تحت سیطره خود نگاه داشته است. جالب است که حیات برای کنترل بهتر بدن راههای مختلفی را رفته و جوابهای متعددی را پیشِروی جانداران مختلف قرار داده است. یکی از بهترین مثالها برای این کنترل متفاوت نحوه عملکرد اختاپوس است. اختاپوسها این روزها بیشازپیش مورد توجه قرار گرفتهاند؛ بهویژه در بحث رباتیک، اندامهای آزاد یک اختاپوس الگویی را برای سیستم رباتیک نرم بهوجود آوردهاند. برای اینکه بفهمیم چرا اختاپوسها مهم هستند، ابتدا باید درک و نگاهی درست نسبت به سیستم اعصاب خود داشته باشیم. ما یک سیستم اعصاب مرکزی و یک سیستم اعصاب محیطی داریم. سیستم اعصاب مرکزی شامل مغز و نخاع بوده و سیستم اعصاب محیطی شامل اعصاب محیطی است که پیامها را از اندامهای حسی به نخاع و مغز برده و سپس فرمانها را از مغز و نخاع به اندامهای حرکتی بازمیگردانند. همین طرح نشان میدهد که سیستم اعصاب مرکزی بهخصوص مغز نوعی سلطه بر همه این سیستم دارد. تمام قدرتهای تصمیمگیری در مغز جمع شده و اینگونه هرگونه حرکت ارادی و بسیاری از حرکتهای غیرارادی به نوعی ریشه در واکنشها و پردازشهای مغزی دارند. این گونه متمرکزشدن، سبب میشود که ما قابلیتهای بسیاری پیدا کنیم. در واقع تجمیع مراکز تصمیمگیری در مغز مانند یک جور حکومت مرکزی عمل میکند که از رفتارهای خودسرانه مناطق مختلف بدن جلوگیری میكند. این کار سبب یک واکنش واحد و متمرکز در برابر یک موضوع، یک تهدید یا یک فرصت میشود. همین تمرکز سبب شده که انسان بتواند بر موانع خود در طول تکامل غلبه کرده و اکنون زمین خاکی را تحت سیطره خود دربیاورد. اما یکی از مشخصههای بسیار مهم انسان، تمایل او به قویترکردن خود و فراتررفتن از همه محدودیتهاست. همواره دنبال آن است که آیا میتواند با ساختارشکنی به درک و موقعیتی فراتر برسد؟ شاید یکی از وسوسهانگیزترین این ساختارشکنیها عبور از سیطره مغز باشد. اما چرا انسان باید چنین وسوسهاي را داشته باشد؟ همانطور که گفته شد، متمرکزشدن قدرت تصمیمگیری در عضوی به نام مغز باعث کسب امتیازهای زیادی توسط گونه انسان شده است، اما در عین حال فرصتهای زیادی را از ما گرفته است. اندامهایمان نمیتوانند چالاکی بیشتری داشته باشند. آنها نمیتوانند بدون ارجاع به مغز واکنشی را از خود نشان دهند. از سویی اندامهای حسی ما نیز نمیتوانند بدون واسطه پردازشهای مغزی، جهان را لمس و درک كنند. اینها همه، انسان را به وسوسه میاندازد. آیا لازم است که بخش مهمی از واکنشهای ما به جهان پیرامونی تحت سیطره سیستم اعصاب بهویژه خود مغز باشد؟ و اگر بشر بخواهد با فرار از این سیطره بر تواناییهای خود بیفزاید، باید از چه روشی استفاده کند؟ اینجاست که اختاپوسها اهمیت پیدا میکنند. در یادداشت بعدی به این موجودات عجیب و نقش آنها در آینده انسان خواهم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.