انتشار جلد دوم «فاوست» با ترجمه محمود حدادي
تراژدي عام انساني
«خوشتر داشتم در روزهاي عمرم اين شوخيهاي بسيار جدي را به دوستانم تقديم كنم، اما زمانه راستي پوچ و پريشان است، آن هم چندان كه يقين دارم تلاش ديرپا و صادقانه من بر سر اين بناي غريب، مزدي درخور نمييابد و مانند كشتياي شكسته در آغاز يكچند در شنهاي ساحل زمان مدفون خواهد شد. جهان در غلبه ديدگاههاي گمراهكنندهاي است كه پايه كنشهايي گمراهاند...». اين بخشي از آخرين نامهاي است كه گوته پيش از مرگش خطاب به دوست فيلسوفش، ويلهلم فون هومبلد، نوشته است. اين وصيت خود گوته بود كه بخش دوم «فاوست» پس از مرگش منتشر شود و دليل آن اينكه نگران بود بخش دوم شاهكارش درك نشود و با اقبال هموطنانش روبهرو نشود. محمود حدادي كه تاكنون آثار مهمي از ادبيات كلاسيك آلمانيزبان، از جمله «رنجهاي ورتر جوان» و «ديوان غربي- شرقي» گوته را به فارسي برگردانده، مدتي پيش ترجمه بخش اول «فاوست» را منتشر كرد و بهتازگي نيز بخش دوم اين اثر گوته با ترجمه او در نشر نيلوفر منتشر شده است. گوته نه فقط يكي از مهمترين چهرههاي ادبيات آلمان بلكه بيشك از قلههاي ادبيات جهان است و در ايران نيز از سالها پيش مورد توجه بوده است. بهآذين سالها پيش «فاوست» را ترجمه كرده بود، اما ترجمه حدادي از زبان اصلي انجام شده و شناخت و تسلط او بر ادبيات كلاسيك آلماني باعث شده ترجمهاش به متن اصلي نزديكتر باشد. فاوست از چهرههاي كانوني فرهنگ مدرن است كه از قرن شانزدهم به اين سو پيوسته روايت شده و امروز حضور او را نه فقط در ادبيات بلكه در ساحتهاي مختلف فرهنگ مدرن ميتوان ديد. «فاوست» را ميتوان تراژدي عصر مدرن دانست و بههميندليل است كه اين اثر گوته مورد توجه ماركس بوده و او در «سرمايه» ارجاعات زيادي به تمثيلهاي اين نمايشنامه گوته داده است. حدادي آگاهانه ترجمه «فاوست» را در دو جلد مجزا ترجمه و منتشر كرده است. خود گوته بين دو بخش اين اثرش بيش از 30 سال فاصله انداخته بود و اگرچه موتيفهاي متعددي اين دو بخش را به هم پيوند ميدهد، اما اساسا ميتوان دو بخش «فاوست» را دو اثر مستقل از هم در نظر گرفت. بخش اول «فاوست» حاصل جواني گوته است، اما بخش دوم اثري پيرانهسر و فلسفي است. در آلمان هم خاصه در چاپهاي دانشجويي، رسم بر اين است كه دو بخش كتاب به شكل مجزا منتشر شوند. بخش اول كتاب يكپارچگي بيشتري دارد و بهلحاظ اجرائي نيز دراماتيكتر و ملموستر است. حدادي در بخشي از مقدمهاش بر بخش دوم «فاوست» درباره ويژگيهاي بخش دوم كتاب نوشته: «...بخش دوم بارزتر نشان پيرانهسري گوته را در خود دارد و هرچند براساس سرشت بنيادين هنر همچنان قصهوار است، اما اين قصهها - اين فراوان قصهها كه هريك تأملي بر گوشهاي از كار جهان دارد- بيشتر تمثيلياند و در رابطهاي بينامتني به گفتوگو با بسياري آثار ادبيات جهاني، از اسطورههاي يوناني تا كتابهاي مقدس، هزارويكشب، كمدي الهي و... درميآيند. اين تركيب روايي متكي بر پيشدانش، اساس درك بخش دوم فاوست را پيش از هرچيز بر تعقل ميگذارد، بر چالش تعبير تمثيل. از طرفي هم البته ميدانيم كه تمثيل گونهاي كهن و دلنشين در ادبيات همه فرهنگها و ازاينرو گونهاي آشناست؛ هرچند در سرشت معماوارش راه به دركي هميشه يكسان نميدهد. درهرحال... نگراني گوته، در روزهاي آخر عمر او بهجا بوده است يا نه، امروزه ديگر توجيه خود را از دست داده است. زيرا در اين ميان نمايشنامه فاوست بسا به اندازه صحايف آييني شرح و تفسير و عطف و ارجاع يافته است، امري كه رهيافت به متن آن را آسان و به روند مطالعهاش، با گشودن هربارهِ ارتباطي نو، غنايي بهيقين دلنشين ميبخشد. واقعيت هرچه باشد، در مواجهه با اين اثر همان بهتر كه به توصيه خود گوته گوش بدهيم كه در نقد هموطنانش به منشي خود اكرمان گفته است: اين آلمانيها در هر چيزي دنبال انديشهها و ديدگاههايي عميق ميگردند و به اين ترتيب زندگي را بر خود سخت ميكنند. حضرات! يكبار هم شجاعت به خرج دهيد و از برداشتهاتان فقط لذت ببريد و به شادياي كه به شما ميبخشد، تن بسپاريد». يكي از ويژگيهاي ترجمه حدادي از «فاوست»، چه در بخش نخست و چه در بخش دوم، پينوشتهايي است كه او براي درك بهتر متن و روابط بينامتني آن در كتاب آورده است. همچنين در بخش دوم مانند بخش اول، تفسيرهايي به ضميمه كتاب منتشر شده است. براي بخش دوم، دو تفسير ترجمه شده است كه در يكي از منظر تاريخي به كتاب توجه شده و در ديگري از منظر نقد ادبي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.