|

گفت‌وگو با کارگردان مجموعه مستند «بهتر می‌شود»

نگاهی به عادت‌های ناخودآگاه جمعی

فرانک آرتا

مدتی است مجموعه مستندی با عنوان «بهتر می‌شود»، به کارگردانی و تهیه‌کنندگی دُری‌رضایی از شبکه مستند سیما پخش می‌شود. این مجموعه مستند در هر قسمت به دنبال سوژه‌ای رفته و به رفتارهای غلط اجتماعی و عادات نادرست شهروندان می‌پردازد. ضمن اینکه در هر قسمت به سراغ کارشناسان هم رفته و آنها هم راهکار‌هایی برای غلبه بر این رفتارهای ناپسند پیشنهاد می‌دهند. در این مجموعه مخاطبان با موضوعاتی مانند «دروغ»، «طلای کثیف»، «پرخوری»، ‌«پرخاش»، «دوردور»، «مُد»، «اسراف» «بدقولی»، «تنبلی» و ... مواجه می‌شوند. دُری‌رضایی، ‌کارگردان، ‌متولد 1361 و یکی از شاگردان عباس کیارستمی فقید است که کتاب «نوعی نگاه درباره سینمای عباس کیارستمی» را در سال ۱۳۹۱ منتشر کرد. او همچنین مجموعه مستند «در حبس» (95-1393) و فیلم مستند «زنی که نام ندارد» را نیز تاکنون تهیه کرده است. به بهانه پخش این مجموعه مستند با او گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که می‌خوانید. ایده این مستند چگونه شکل گرفت؟ می‌خواستم مستندی بسازم با موضوع عادت‌های اجتماعی، رفتارهای نادرستی که در زندگی ما رخنه کرده است و کم‌کم آنها را نمی‌بینیم؛ چیزهایی که در ناخودآگاه جمعی ماست و جامعه از آن آگاه نیست. با راهنمایی مدیر شبکه مستند به طرح مجموعه‌ای رسیدیم که هر قسمت از آن به یک عادت اجتماعی بپردازد. کمی جلوتر به دنبال ساختاری گشتم که مشابه نداشته باشد. می‌خواستم این روایت‌ها و اطلاعات با واسطه‌ای به‌جز صدا و نریشن به مخاطب گفته شود. به این دلیل به سراغ یک مستندساز رفتم تا مانند شخصیتی پرسشگر و محقق در برابر دوربین هربار درباره موضوعی متفاوت تحقیق می‌کند تا به ساخت مستند برسد. ایده دوربینی که دست همین مستندساز - فرزاد خوشدست - است هم از همین‌جا آمد. درواقع روند تحقیق درباره یک موضوع قبل از ساخت آن توسط مستندساز را به تصویر کشیدیم. طبعا درآمدن و رسیدن به این ساختار سخت بود و زمان زیادی برد. در هر برنامه به موضوعات جالبی پرداختید. از میان این‌همه سوژه، چرا این سرفصل‌ها را انتخاب کردید؟ طبعا موضوع عادت‌های اجتماعی سوژه‌های زیادی می‌تواند داشته باشد، اما ما به‌ناچار تعدادی از آنها را انتخاب کردیم. از طرفی تحقیق درباره این عادت‌ها باید امکان‌پذیر می‌شد. سوژه‌ها توسط من و فرزاد خوشدست و مدیران ارشد شبکه انتخاب می‌شدند و بعد به تحقیق درباره آن می‌پرداختیم. افراد را بر اساس چه معیاری جلوی دوربین بردید؟ اولین معیار انتخابی رضایت فرد بود! استاد من همیشه می‌گفت هیچ‌کس حاضر نیست جلوی دوربین لباس پاره‌اش دیده شود، مشخص است که کسانی که جلوی دوربین می‌آمدند باید شجاعت زیادی می‌داشتند، چون قرار بود به عادت‌های خودشان به نوعی اعتراف کنند. دومین شاخصه، داستان دراماتیکی بود که اگر هر فردی آن را در زندگی‌اش پیدا کرده بود سختی کار کمتر می‌شد. من معتقدم داستان واقعی زندگی آدم‌ها دراماتیک‌تر از داستان‌های ساخته دست یک نویسنده و کارگردان است. اگر سوژه، درام‌ها و قصه‌های زندگی‌اش را پیدا کرده باشد و بداند موقعیت ویژه زندگی‌اش چیست، اوضاع خیلی راحت‌تر پیش می‌رود. در غیر این صورت باید موقعیت را در قالبی صمیمی به او نشان داد. بعضی افراد داستان‌های زندگی خودشان را می‌دانستند و موضوع را به‌راحتی درک می‌کردند و داستان خودشان را طوری تعریف می‌کردند که میخکوب می‌شدی، به قول معروف «قوطی بگیر و بنشون» داشتند. درکل همه می‌توانند سوژه «بهتر می‌شود» شوند!! هرکس یک رمان بلند می‌تواند بنویسد که داستان زندگی خودش است و هر کسی می‌تواند در فیلم مستند حضور داشته باشد. مهم این است که فیلم‌ساز موقعیت‌های ویژه زندگی هر آدمی را درک کند. تاکنون واکنش‌ها به این مجموعه مستند چگونه بوده؟ دوست دارم بیشتر با مردم در رابطه باشم و نظر آنها را بدانم. صفحه اینستاگرام «بهتر می‌شود» خیلی پربازدید نیست، اما راهی است برای ارتباط گروه ما با مخاطب. از همین طریق نظرات مثبت و سازنده بسیاری را شنیده‌ام. تا جایی که شنیده‌ام مخاطب «بهتر می‌شود» را دوست دارد و با آن ارتباط برقرار می‌کند، اما انتقادات را هم با کمال میل برای پیشرفت دیدگاه و ساختار کارهایم پذیرا هستم. آیا سری دوم این مجموعه را خواهید ساخت یا نه؟ این تصمیم بستگی به مدیران شبکه نیز دارد. از طرفی «بهتر می‌شود» پروژه صمیمی و خوب، اما سرکش و سختی است! امیدوارم در صورت تصمیم مدیران توان انجام آن را به نحوی بهتر و کامل‌تر داشته باشم، زیرا تصمیم دارم این‌بار راهکارهای عملی‌تر و قابل‌استنادتری را به مخاطب ارائه دهم. تحلیل شما از این مستند چیست؟‌ حافظ می‌گوید «از خلاف آمد عادت بطلب کام که من/ کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم»! «بهتر می‌شود» ‌بیشتر از همه روی خودم تأثیر گذاشت. این روزها وقتی کسی فریاد می‌زند و پرخاشگر است، من پشیمانی را در صورتش می‌بینم. اگر کسی دروغ می‌گوید، من خجالت را در صورتش می‌بینم. اگر کسی قضاوت می‌کند، می‌بینم که در همان لحظه مستأصل می‌شود. ‌ای‌کاش عادت‌هایمان را به شکل دیگری ببینیم. نتایج عادت‌هایی که در ناخودآگاه جمعی شکل بسته در ابتدا متوجه خود ماست. جهان انسان با درک اطرافیانش راحت‌تر می‌گذرد. در نهایت از مدیران شبکه مستند و فرزاد خوشدست، مهدی مولایی، محسن عبدالهیان، حمید دژاکام و تمام عوامل و کسانی که به من در این مدت کمک رساندند سپاسگزارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.