|

آیا فیلسوفان مرده‌اند؟

آسـترا تایلــر، نویســنده و مســتندساز کانادایی-آمریکایی است. ازجمله فیلم‌های معروف مستند او می‌توان به فیلم «ژیژک» اشاره کرد. او فیلم مستند دیگری دارد به نام «زندگی بررسی‌شده» که آن را با همکاری هشت فیلسوف و متفکر ساخته است. این فیلم در سال ۲۰۰۸ منتشر شد. اين مستند بسیار مورد توجه قرار گرفت و تایلر سال بعد، پرسه‌ها و گفت‌وگوهایش را با این فیلسوفان سرشناس در قالب کتابی منتشر کرد با عنوان «فیلسوفان در خیابان: زندگی بررسی‌شده». عنوان فیلم و کتاب برگرفته از شعار معروف سقراط است که گفته بود: «زندگی بررسی‌نشده ارزش زیستن ندارد». شعار سقراط از تناقضی همیشگی خبر می‌دهد که چند تن از فیلسوفان در این کتاب به آن پرداخته‌اند. فیلم و کتاب «زندگی بررسی‌شده» به یک معنای دیگر هم از الگوی سقراط استفاده می‌کند، کسی که به تعبیر سیسیرون فلسفه را «از آسمان‌ها به زمین آورد». عنوان دیگر کتاب، «فیلسوفان در خیابان»، نیز حاکی از چند نکته مهم است: اول از همه اینکه فلسفه را دوباره به بیرون می‌برد و ارتباط طولانی و چشمگیر آن با قدم‌زدن را، با دعوت هشت متفکر برقرار می‌کند تا ایده‌ها و اندیشه‌های خود را در خیابان‌ها با مخاطب خود در میان بگذارد. در نظر تایلر پیاده‌روی فیلسوفان منهای سوابق تاریخی آن که با گذشته فلسفه همخوان است، از لحاظ سینمایی نیز بسیار جذاب است. از لحاظ نمادین نیز راه‌رفتن، فلسفه را از برج عاج پایین می‌آورد و آن را به دنیای واقعی نزدیک می‌کند. از لحاظ سیاسی و فرهنگی نیز این گفت‌وگوها در پس‌زمینه فضای عمومی رو به نقصان در جامعه‌ای شکل می‌گیرد که سرعت و کارایی را می‌پرستد و برای تأملات آرام، با مکاشفات غیرقابل پیش‌بینی و مواجهه‌های اتفاقی آن، ارزش چندانی قائل نیست. او می‌کوشد در این کتاب‌ فلسفه را به متن زندگی بازگرداند و به همین دلیل پیشگفتار «زندگی بررسی‌شده» را با این پرسش‌ها آغاز می‌کند: «آیا فیلسوفان مرده‌اند؟ چطور می‌توان جلوی چرت‌زدن حاضران را گرفت وقتی دانشگاهی‌ها در مقابل آنها نزدیک به 90 دقیقه همین‌طور راه می‌روند و حرف می‌زنند؟» سؤال اول این نظر شایع درباره فلسفه را منعکس می‌کند که فلسفه فعالیتی کهنه و ازمدافتاده است درباره جست‌وجوی عجیب و سنگین که دیگر کسی حوصله‌ و وقتش را ندارد. نویسنده مفروضات قابل‌توجهی را درباره علت مهجورشدن فلسفه مطرح می‌کند و ازجمله به فرهنگ رایج ضدروشنفکری اشاره می‌کند که نقشی پررنگ در این زمینه داشته است. همچنین به روی‌برگرداندن از آموزش آزاد، با تأکید بر علوم انسانی، تفکر انتقادی و هنرها، و اقبال به رشته‌های بازارپسند‌تر اشاره می‌کند که به آرمان فلسفه آسیب زده‌اند و در نهایت از مشقت‌های «اتصال‌پذیری» فراگیر و بی‌وقفه می‌نالد که حال و حوصله و تاب و توانی برای ژرف‌اندیشی‌ها و گفت‌وگو‌هایی که فلسفه ما را به آنها فرامی‌خواند، باقی نگذاشته است. تایلر در این کتاب می‌کوشد انگیزه‌ها و الهام‌های فیلسوفان را به نحوی عرضه کند که از اصطلاحات و زبان نامفهوم دور باشند و با تجربه‌ها و دل‌مشغولی‌های مشترک همخوانی داشته باشند. به اعتقاد او بزرگ‌ترین شوروشعفی که فلسفه‌ورزی به بار می‌آورد، آن لحظه‌ای است که مفهومی که در ابتدا نفوذناپذیر به نظر می‌رسید، ناگهان روشن شود و مسئله، موقعیت یا احساسی که پیش از آن تن به درک و فهم نمی‌داد، کاملا وضوح پیدا کند. این همان لحظه‌ای است که برای تایلر اهمیت بسیار دارد. «زندگی بررسی‌شده» می‌کوشد این گسست را با استفاده از سینما و هنر ساده گفت‌وگو برای مرتبط‌ساختن فلسفه با تجربه‌های روزمره بررسی کند. متفکرانی که در این کتاب با آنها گفت‌وگو شده در درجه اول دل‌مشغول مسائل اجتماعی و اخلاقی هستند. به همین جهت، شاخه‌های بسیاری از فلسفه هست که در این کتاب به آنها اشاره نشده است: ازجمله فلسفه زبان، منطق، فلسفه علم، پدیدارشناسی، و فلسفه ذهن. از این‌رو، نمی‌توان این کتاب را مقدمه‌ای جامع درباره فلسفه دانست، نظیر کتاب برایان مگی. کورنل وست، آویتال رونل، پیتر سینگر، قوام آمتونی آپیا، مارتا نوسباوم، مایکل هارت، اسلاوی ژیژک و جودیت باتلر فیلسوفانی هستند که تایلر در این کتاب با آنها گفت‌وگو می‌کند. همه فصل‌های کتاب به یک گفت‌وگو اختصاص دارد که هر گفت‌وگو نیز کم‌وبیش متمرکز است بر مفهومی خاص. مع‌الوصف، همه فیلسوفان درباره دو موضوع غالب سخن می‌گویند: جست‌وجوی معنی، و مسئولیت‌های ما در قبال دیگران در دنیایی مملو از نابرابری، آزار و رنج. بااین‌حال، تایلر تأکید دارد این گفت‌وگوها بیشتر سؤال برمی‌انگیزد تا جواب.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.