|

نقدی بر مستند «روابط خانوادگی» به کارگردانی ناصر ضمیری

حاجی‌آقا، ‌آکتور سینما

فرانک آرتا

اگر بخواهیم تصویری از تقابل و تضاد روابط دو نسل متفاوت را دنبال کنیم، قطعا مستند «روابط خانوادگی» از آن دسته فیلم‌هاست. این فیلم با تک‌عکسی از کل خانواده آغاز می‌شود که به مرور اعضای آن از بزرگ تا کوچک وارد این قاب می‌شوند. در حقیقت فیلم مصاف و درگیری پدر خانواده؛ یعنی «حاجی‌آقا» با تمام فرزندان و همسرش را به تصویر می‌کشد. این پیرمرد کشاورز که مال و مکنت فراوانی از پدر خود به ارث برده و صاحب زمین‌های کشاورزی در یکی از روستاهای خراسان است، آن‌قدر آنها را دوست دارد که مانند حاکمان نظام ارباب - رعیتی با فرزندان خود رفتار می‌کند. مادامی که آنها فرمان‌بردار پدر باشند، از انواع حقوق و مزایا برخوردار خواهند بود وگرنه هیچ نوع منفعتی از اموال پدر نخواهند داشت! داستان از آنجا آغاز می‌شود که هر یک از فرزندان پسر رو به دوربین از رفتارهای خشونت‌آمیز پدر سخن می‌گویند. یکی می‌گوید حاج‌آقا نمی‌گذارد ما سر زمین‌هایش کار کنیم و همه ما را بی‌کار کرده! دیگری از رفتارهای قلدرمآبانه‌اش شکایت می‌کند. همسر نخست او شِکوه می‌کند به دلیل اینکه به مدت دوسال بچه‌دار نشده بود حاجی‌آقا طلاقش داده و همسر دوم او در حرکات نمایشی همراه با پسرش نشان می‌دهد که حاجی‌آقا چگونه او را کتک می‌زند. دلیل آن را هم عدم تمکین از حاجی‌آقا به زعم او می‌داند که در نهایت زن را به باد کتک و انواع و اقسام تنبیهات می‌گیرد. خلاصه اینکه نه آنها از حاجی‌آقا راضی هستند و نه حاجی‌آقا از آنها! تا اینکه فرزندان شروع به سرپیچی از قوانین پدر می‌کنند و پیرمرد هم به مرور بیمار می‌شود تا جایی که پزشک معتقد است تن پدر کاملا سالم است و فقط روان او بیمار شده. اگر به همین منوال پیش برود، تا یک هفته بیشتر زنده نخواهد ماند! فرزندان به صرافت می‌افتند تا پدر را معالجه کنند و اما نسخه نهایی پزشک جالب‌ترین نکته برای بازگشت دوباره پدر به زندگی است: «از او تا جایی که می‌تواند تمکین کند تا پدر قدرت قبلی خود را به دست بیاورد و فکر کند که رئیس خانواده است!». از آن به‌بعد همه فرزندان دوباره بی‌چون‌وچرا از پدر اطاعت می‌کنند و پدر هم مجددا سلامت خود را بازمی‌ستاند؛ اما با اخلاقی بدتر از گذشته! فیلم در حقیقت به ظرافت تحلیل روان‌شناسانه جامعه‌شناسانه از دولت‌های پدرسالارانه می‌کند که همچنان پایشان در سنت‌ها قرار گرفته و درحالی‌که خود را محق می‌دانند، وقعی هم به تغییرات پیرامون خود که یکی از الزامات واقعیت‌های روزگار است نمی‌دهند. هرچند که فیلم با چاشنی طنز همراه است؛ به این شکل که حاجی‌آقا در خلوت خود همواره مردی خوش‌برخورد و به‌اصطلاح اهل دل است. کلی شعرهای عاشقانه از بَر است. با گلدان‌های خانه خود خوش‌رفتاری می‌کند. حتی می‌گوید در راهپیمایی شعری علیه ترامپ خوانده و دوست دارد فیلمش را در آمریکا و آلمان و کشورهای دنیا نمایش دهند تا مشهور شود! ظاهرا علاقه او به زندگی و حیات انتهایی ندارد، چون عاشق پری‌خانوم 18 ساله شده و قصد دارد او را عقد کند، سه شبانه‌روز برایش عروسی بگیرد و حتی حاضر است سند اموالش را به نام او بزند و این مقوله را هم محضری کند! این همان خواسته فرزندانش هم هست که هیچ‌وقت محقق نکرد! خلاصه حاجی‌آقا که عاشق شده و عشق پیری هم سر به رسوایی می‌زند، رسوای خاص و عام هم شده، اما هیچ اهمیتی نمی‌دهد! جالب است در این مسیر قوانین هم به نفع او هستند، چون فرزندان از او شکایت کردند، اما در نهایت رأی به نفع پیرمرد صادر شد! خلاصه حاجی‌آقا آن‌قدر کیفور شده از این پیروزی و وصلت که در خلوت خود با آهنگ‌ها حسابی می‌رقصد! نکته مهم این است که فیلم‌ساز همچنان به دنبال حفظ حرمت پدر است و سعی می‌کند نظر فرزندان را به این‌سو جلب کند. خلاصه فضای خانواده دوقطبی شده! یک طرف کفه ترازو حاجی‌آقا و کفه دیگر آن فرزندان در کنار مادر نشسته‌اند. فیلم‌ساز هم در این مسیر سعی می‌کند تلخی شخصیت حاجی‌آقا را کمتر کند و وقتی در خیابان قدم برمی‌دارد دوربین با حرکت اسلوموشن، طنازی‌های این پیرمرد چند قدم مانده به گور را به زیبایی به مخاطب منتقل می‌کند. یا وقتی که به پیشنهاد کارگردان، فیلم «دیکتاتور بزرگ» چارلی چاپلین را می‌بیند کلی می‌خندد. درعوض بدوبیراه هم به هیتلر می‌گوید و تازه اسم او را به صورت «دیکلِر» تلفظ می‌کند، اما به روی مبارک نمی‌آورد که رفتار خودش شبیه همین آقای «دیکلِر» است! اما پایان‌بندی جالب فیلم این است که در نهایت با همدستی فرزندان و مادر (بخوانید اتحاد) عروسی حاجی‌آقا و پری‌خانوم سر نمی‌گیرد. پدر هم وقتی می‌بیند تنها شده، به حمام عمومی می‌رود و غسل توبه می‌گیرد! دست‌آخر هم فیلم‌ساز سوار بر موتور با یک تفنگ مشقی و استندی منقش به عکس پدر، به سراغ فرزندان می‌رود تا آنها را در معرض این آزمون قرار دهد که آیا حاضر هستند به سمت پدر شلیک کنند یا نه؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.