نگاهي به مستند «ميدان جوانان سابق» ساخته مينا اکبري
پرسشگر و افشاگرانه
محسن جعفريراد
همين ابتداي مطلب بايد تأکيد کنم که جاي مستندهايي از نوع «ميدان جوانان سابق» در سينماي مستند کاملا خالي است؛ مستندي که پرسشگري ميکند، نقشه راهش روشنگري و افشاگري است و از هرگونه نگاه تخت و خنثي و منفعل پرهيز ميکند. مينا اکبري، بهعنوان يکي از باسابقهترين ژورناليستهاي دو دهه اخير در اولين فيلم مستندش سراغ قديميها و همدورهايهايش در اين رشته و حرفه رفته و ايده مرکزياش عکسي است که جمع زيادي از روزنامهنگاران در آن حضور دارند که بعد از دو دهه بهتدريج از تعدادشان کاسته شده و اکبري از همين جاي خالي آنها بهعنوان ايده مرکزي استفادهاي جذاب کرده است و اصلا فيلم با گرفتن عکسي از همين ميدان به پايان ميرسد. از نقاط قوت فيلم ميتوان به نريشن جذاب آن اشاره کرد که طبعا يک روزنامهنگار در جايگاه اکبري بهترين گزينه براي نوشتن يا گويندگي اين نريشن بوده است. اکبري که با اکثر نشريات اصلاحطلب بهعنوان روزنامهنگار و دبير فعاليت کرده، تصميم ميگيرد سراغ اشخاص موجود در عکسي برود که 20 سال پيش گرفته شده اما روزگار و ناملايمات اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي و بهویژه سياسي هرکدام از روزنامهنگاران موجود در عکس را به جايي خارج از جهان ژورناليستي پرتاب کرده است. مثلا يکي بازيگر درجه چندم شده، يکي کشاورزي ميکند، يکي مهاجرت کرده، يکي کافه دارد و... روايت فيلم هم به اين شکل است که اکبري با برجستهکردن چهره فرد موردنظر روي عکس سراغ او ميرود و آنها خاطرههاي دورههاي مختلف را رو به دوربين روايت ميکنند و در نهايت اکبري همان ميدان جوانان سابق را هدف قرار داده اما اينبار تعداد بسيار کمي از حاضران عکس 20 سال پيش، قاب را تشکيل دادهاند. يک مستند گزارشي که روزنامهنگاري را بهعنوان يک شغل پرريسک، پرخطر، فاقد امنيت شغلي و جاني و با ابهام در آينده کاري تبيين ميکند و با مصاحبه با اشخاصي که تجربه زندانيشدن به خاطر مقاله يا سردبيري روزنامهاي را داشتهاند، به موازات، سياستورزيهاي دولتهاي مختلف را به شکل غيرمستقيم بررسي ميکند و درواقع به چالش ميکشد. تا اين جاي کار با يک مستند جسورانه روبهرو هستيم. شايد تنها نقطهضعف فيلم اين است که کارگردان جاهطلبي کمي داشته و برای مصاحبه صرفا سراغ اشخاص رفته و از تصاوير آرشيوي استفاده کرده و خاطره تعريف ميکنند؛ بدون آنکه خود راوي-کارگردان تبديل به يک شخصيت کاريزماتيک شود. مينا اکبري را ما بهعنوان همکار بيشتر ميشناسيم تا يک مخاطب عام سينما. حتي اگر سينماي مستند را سينماي مخاطب خاص بدانيم، وقتي دوربين بيشتر چهره اکبري را قاب ميگيرد، انتظار داريم که از جزئيات زندگي او و تأثير ناملايمات بر احوالات و جهانبيني او هم مطلع شويم که در اين قسمت عملا با يک فقدان روبهرو هستيم. به خاطر همين وقتي روزنامهنگاري مثل شمسالواعظين در قاب قرار ميگيرد يا وقتي احمد غلامي صحبت ميکند، موتور متحرکه درام جان ميگيرد؛ اما هرجا که اکبري حضور دارد، از ريتم و ضرباهنگ آن کاسته ميشود، چون هيچ تعريف مشخص و متمايزي از او نداريم و فقط به تعدادي مصاحبه از او با آدمهاي مشهور سينمايي و ادبي بسنده شده است. با وجود اين ضعف آشکار، مستند ميدان جوانان سابق به جهت اينکه در نهايت موفق ميشود يک سند تصويري زنده را از شغل لغزنده روزنامهنگاري ثبت کند، به هدفش نزديک شده است. ميدان جوانان سابق جزء پرشورترين فيلمهاي جشنواره امسال است که نشان ميدهد همچنان ميتوان در سينماي مستند فيلمي پرشور ساخت که درعينحال، قواعد و شعور بازنمايي خلاقانه واقعيت را رعايت کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.