نگاهی به مستند «اِکسُدوس» ساخته بهمن کیارستمی
طرح یک پیشنهاد
شهریار حنیفه
از آنجا که در گفتمان معمول، برای اشاره به مکانهای خروج و خارجشدن از واژه «Exit» استفاده میکنیم و از آنطرف آشناترین ترجمه برایمان که میتواند به واژه مهاجرت اشارهای داشته باشد، «Emigration» است، نام مستندی که بهمن کیارستمی بهتازگی تولید کرده، «اِکسُدوس» که فارسینویسی بامزه واژه «Exodus» است (پیرو رویکرد کلی فیلم: ساخت یک فیلم بامزه)، نگارنده مایل است آن را نوعی استعاره - بامزه- تلقی کند بهنیت عظیمتر و هدفمندتر جلوهدادن این خروج/ مهاجرت. نهفقط بنده که احتمالا تمامی مخاطبان حاضر در سالن متوجه این نکته شدهاند (چندان کشف بزرگی نیست). این دیدگاه، با نمایش همان سکانسهای آغازین اثر، تأیید شده و در/ از دلِ زمانِ حالمان و شرایط اجتماعی/ اقتصادی این روزها معنا مییابد: ریال ایران دارد ارزشش را از دست میدهد و افغانستانیها دارند به کشور خودشان بازمیگردند. کمی که میگذرد، شوخیها شروع میشوند (اصلا چرا اومدی ایران؟ الان افغانستان شرایط خوبه؟ باز برمیگردی ایران؟ و...) و با گستردهترشدن موقعیتها و متنوعترشدن آدمها، راه مستند کمکم بهسوی دیگری کج میشود. انگاری که مستند میرود سمت نمایش هر رویدادی که داخل اردوگاه اجازه خروج میتواند رخ گیرد؛ انواع و اقسام آدمها و درگیریها و حرفها و... زندگیها. و ایراد کار بهنظرم همینجاست. شاید برای کسی که 10 سال دیگر مستند مذکور را ببیند این موضوع چندان تفاوتی نداشته باشد، اما برای ما که امروز شرایط موجود را سپری میکنیم و درونش هستیم (و بهانه خندهدار بازگشت افغانستانیها و وضعیت ساکنان کشورمان را داریم بهعینه مشاهده میکنیم) و حالا با دید «بگو ای مستند: برای امروزِ من چه داری؟» به تماشای مستندها مینشینیم، «اِکسُدوس» در ابتدا تحسینبرانگیز و امروزی مینماید و با جلوتررفتن... قبول دارید که میتوانست دههای قبلتر ساخته شود و همینقدر رنگارنگ باشد؟ مثلا مشکل انتقال بدن مرده شخصی به افغانستان (و اصلا هر کشور دیگری)، در هر تاریخی از تقویم این مملکت مشکل به حساب میآمده و میآید و دنبالهای در ارتباط با مشکلات/ شوخیهای ابتدایی فیلم نیست: «کار کارِ آمریکاست!» بهواقع بیارزششدن پول ایران و بازگشت/ هجوم افغانستانیها به کشورشان، گویی بهانه رفتن فیلمساز - به همراه دوربینش- به آن منطقه بوده و بعدتر شرایط مواجهش کرده است با چیز دیگری و فیلمساز هم هرآنچه را که دیده و به نظرش جالب آمده را... بنابراین مستند لزوما راهگشا و سِیرکننده در دوران حال ما و برای حال ما نیست. صرفا انتخابهایی تصویری، برای سرگرمکردن تماشاگران است و حال نهاینکه مستندهای اینچنینی بد باشند (هرچند بعید است شاهکاری از میانشان برآید)، اما در مورد خاص «اِکسُدوس»، این تلوخوردنهای بیانگیزه در مسیر و تغییر رویکرد کلیاش، با درنظرگرفتن آگاهی ما از دورانی که میگذرانیمش (تأکید میکنم: نه برای کسی که 10 سال دیگر تماشایش میکند) افت محسوب میشود. پیشنهاد نگارنده برای بهترشدن کار، یک جابهجایی است: سکانسهای ابتدایی که مسائل مربوط به ارز (ریال ایران، دلار آمریکا و پول افغانستان) در آنها مطرح میشود، بهطور رندوم بین سکانسهای دیگر پخش شوند؛ یعنی مستند بهعمد تلاش کند از زمانهمان - بیشتر- دورتر بایستد و تنها تبدیل شود به مستندی درباره هرآنچه که افغانستانیها هنگام خروج از ایران با آن روبهرو میشوند و همین. شاید که یکشکلتر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.