وضعيت سرانه تفکر در ايران
مجتبي لشکربلوکي. استاد دانشگاه شريف
هر چند وقت يک بار مقاله يا نوشته يا سخنرانياي ميخوانيم و ميشنويم که در آن نسبت به سرانه مطالعه در ايران ابراز نگراني ميشود. هر بار هم آماري ارائه ميدهند كه خود من از دو دقيقه در روز را خواندهام تا ۹۵ دقيقه در روز! آخرين خبري که دارم از يک مرجع رسمي و معتبر، بسيار بسيار تکاندهنده است: «۵۹ درصد از ايرانيان کتاب غيردرسي نميخوانند». يک بار ديگر اين عدد را بخوانيد! يعني چيزي حدود ۵۰ ميليون نفر از جمعيت ۸۰ميليوني ايران با مطالعه کتابهاي غيردرسي بيگانه هستند. ياد اين جمله منسوب به جلال آل قلم ميافتم که ميگفت: «هر چقدر ما ايرانيها شلنگ قليان به دست داريم، اين غربيها کتاب در دست دارند و کتاب جزء لاينفک زندگى اين مردم است. ما چوب حماقتمان را ميخوريم، آنها نان لياقتشان را!». درست است كه مطالعه مهم است، اما به تنهايي عقيم است. کاش در کشور ما علاوه بر وضعيت اسفبار سرانه مطالعه، نگران پايينبودن سرانه تفکر هم بوديم. ممکن است بگوييد ما که صبح تا شب داريم فکر ميکنيم. مرديم از بس به بدبختيهايمان فکر کرديم. از اينکه عاقبت خودمان که هيچ، ولي فرزندانمان چه ميشود تا اينکه بالاخره کي قرار است ما روي آرامش را ببينيم؟ همه انسانها فکر ميکنند! شايد انساني وجود نداشته باشد که اصلا فکر نکند. فکرکردن يک فرايند ذهني طبيعي غيرارادي است. آنچه من از آن صحبت ميکنم «تفکر هدفمند و قاعدهمند» است. در ادامه بيشتر توضيح ميدهم. تحليل و تجويز راهبردي براي آنکه تفکر هدفمند و قاعدهمند را توضيح دهم، لازم است سندرم توجه تصادفي را معرفي کنم. مغز ما هر ثانيه بيش از ۱۱ ميليون اطلاعات دريافت و پردازش ميکند. اگر سؤال يا هدفي در ذهن نداشته باشيم، مغز بهصورت کاملا «تصادفي» موضوعي را براي تمرکز انتخاب ميکند، بدون آنکه نظري از ما بخواهد. هرچه به نظرش جذاب يا جالب بيايد؛ پرزرقوبرقتر! قشنگتر! خوشمزهتر! اما گر سؤالمان مشخص باشد هميشه از قبل ميدانيم در هر موقعيتي به دنبال چه چيزي بگرديم. بهاينترتيب، ذهنمان را جهت ميدهيم تا متوجه يکسري عناصر خاص شويم و جزئيات غيرضروري را ناديده بگيريم. به عنوان مثال، موقعي که وارد يک مرکز خريد ميشويد و از قبل برنامهاي براي خريد کالاي خاصي نداريد، توجه شما به همه چيز جلب ميشود؛ از کيف و کفش گرفته تا دکوراسيون مغازهها، از سنگفرش راهروها گرفته تا وسايل خريداريشده توسط بغلدستيتان. ولي فرض کنيد که رفتهايد تا يک کفش ورزشي آبيرنگ بگيريد، آيا باز هم چيزهاي ديگر را ميبينيد؟ نه! پس داشتن سؤالات مشخص، باعث ميشود که شما هدفمند فکر کنيد. تفکر قاعدهمند يعني چه؟ در طول هزاران سال بشر به قواعدي براي تفکر دست يافته که کار تفکر را تسهيل ميکند و ضريب موفقيت را بالا ميبرد. اما متأسفانه ما با قواعد تفکر آشنا نيستيم. چهار مهارت اصلي تفکر عبارتاند از: 1- تفکر خلاق: قواعدي براي خلق ايدههاي راهگشا و راهحلهاي نوآورانه. 2- تفکر سيستمي: قواعدي براي تحليل پديدهها، رخدادها و روندها بر اساس روابط علتمعلولي پيچيده و حلقوي. 3- تفکر انتقادي: قواعدي براي تحليل موشکافانه نظرات و نظريات ديگران و خودمان و پيداکردن اشتباهات فکري. 4- تفکر استراتژيک: قواعدي براي موفقيت، منفعت و ثروت (هدفگذاري؛ تعريف موفقيت و دستيابي به اهداف؛ تحقق موفقيت) در زندگي شخصي، سازماني يا در سطح ملي و کشورداري. اين چهار مهارت باعث ميشود که شما قاعدهمند فکر کنيد. تفکر طبيعي غيرارادي (که نه هدفمند است و نه قاعدهمند) منجر به نتيجه خاصي نميشود. چيزي در ما باقي نميگذارد. مثل آب روان از درون جوي مغز ما ميگذرد و تمام! مغز ما به خاطر سندرم توجه تصادفي به موضوعي توجه ميکند. سپس زنجيرهاي از چيزها به ذهن ما خطور ميکند. تفکر به دليلي قطع ميشود و سپس هيچ! پس نه تفکر طبيعي غيرارادي و نه مطالعه، منجر به پيشرفت ما نميشود. ممکن است شب تا صبح فکر و خيال کنيم يا خيلي کتاب بخوانيم اما بدون داشتن تفکر هدفمند و قاعدهمند، مطالب تلنبار ميشوند. طوطي ميشويم و تنها شنيدهها، خواندهها يا ديدههايمان را به ديگران انتقال ميدهيم؛ مثل يک واسطه، بدون کوچکترين تأمل و فايدهاي براي خودمان. شايد به همين خاطر باشد که خداوند بيش از آنکه بر «مطالعه» تأکيد کرده باشد به «تفکر» سفارش کرده است. تفکر است که به «توليد دانش» ميانجامد نه صرفا مطالعه که همان «مصرف دانش» است. به اندازه کافي چوب حماقتمان را خوردهايم، اکنون زمان آن است که اندکي نان لياقتمان را بخوريم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.