|

جایگاه گردشگری مناطق آزاد در شرایط نامساعد اقتصادی

ایرج شرف‌زاده

سفر و گردشگری به مفهوم واقعی شناخت جهان اطراف، در گذشته‌های دور به‌نوعی به‌منظور تقویت جهان‌بینی و دستیابی به ناشناخته‌ها و ارضای حس کنجکاوی صورت می‌گرفته است. اما گردشگری به مفهوم امروزی آن، واژه‌ای جدید در ادبیات اجتماعی و شاخه‌ای نوین در مباحث اقتصادی است. بعد از انقلاب صنعتی و تخصصی‌شدن مشاغل و به‌تبع آن افزایش دستمزدها و همچنین رشد خدمات به‌ واسطه افزایش شهرنشینی، رفاه مردم طبقات متوسط و پایین جامعه افزایش یافت و باعث شد سفرکردن با هدف تفریح و سیاحت که مختص قشر محدود و خاصی از مردم بود، به سایر طبقات اجتماعی تسری یابد. از طرفی توسعه حمل‌ونقل که یکی از ملزومات اصلی گردشگری است، با ورود هواپیماهای بزرگ مسافربری عرصه تازه و وسیع‌تری را برای گردشگری بین‌المللی گشود و هزینه‌های سفر خارجی را برای بسیاری از مردم اقتصادی‌تر کرد. رقابت مقاصد گردشگری با یکدیگر برای جذب هرچه بیشتر گردشگران، سبب شد تنوع خدمات به‌منظور ایجاد جذابیت‌های بیشتر مقصد، روزبه‌روز افزایش یابد و تقسیم‌بندی‌های گوناگونی برای هدایت و کسب رضایت سلیقه‌های مختلف گردشگران ایجاد شود. امروز دیگر تنها آثار فرهنگی یا طبیعت‌گردی برای جذب گردشگران کافی نیست، بنابراین مقاصد گردشگری باید خدمات مورد نیاز بازدیدکنندگان را در راستای حفظ جایگاه خود و توانایی رقابت با دیگر مقاصد گردشگری، به نحو مطلوبی عرضه کنند. ایجاد یک سیستم توسعه‌یافته حمل‌ونقل، زیرساخت‌های شهری مناسب، نظام بانکی، مالی و بیمه‌ای نوین، مراکز اقامتی و پذیرایی در حد استانداردهای روز دنیا و خدمات اینترنتی شاید دیگر کمترین انتظار گردشگران و مسافرانی باشد که مقصدی را برای گذران اوقات فراغت و تعطیلات انتخاب می‌کنند. بی‌شک ذخایر و منابع زیرزمینی مانند نفت و گاز پایان خواهد یافت و کشورهایی که این منابع بخشی از درآمدهای آنان را تأمین می‌کند، مجبور خواهند بود برای کسب درآمد بیشتر، به صنایع اشتغال‌زا و پُرمنفعت روی آورند. در این میان، صنعت گردشگری سومین فعالیت اقتصادی پیشرو و در‌حال‌توسعه است که پس از صنعت نفت و خودروسازی، برای بسیاری از کشورهای جهان منافع اقتصادی و درآمدی سرشاری داشته است؛ حتی کشورهایی که از زیرساخت‌های اقتصادی و تولیدات بی‌بهره بوده‌اند نیز توانسته‌اند به مدد اقتصاد گردشگرمحور، وضعیت خود را سروسامان دهند. شاید مهم‌ترین مزیت این صنعت این باشد که ایجاد یک فرصت شغلی در گردشگری در مقایسه با دیگر صنایع، نیاز به سرمایه کمتری دارد. وجود حلقه‌های متعدد خصوصی و عمومی در گستره بخش گردشگری ازجمله حمل‌ونقل، میهمان‌پذیرها و رستوران‌ها، دامنه وسیعی از کارکنان این بخش‌ها را دربر می‌گیرد؛ به‌طوری‌که بر اساس برآوردها، از هر 10 کارمند و کارگر در سطح جهان، یک نفر در این صنعت مشغول به کار است. توسعه این صنعت علاوه ‌بر درآمدزایی رهاورد دیگری نیز مانند ایجاد زیرساخت‌های مختلف، نظیر گسترش جاده و توسعه شبکه حمل‌ونقل و سایر تأسیسات شهری و رفاهی را به دنبال دارد که ضمن تأثیر مثبت بر رشد اقتصادی منطقه، کیفیت زندگی سکنه بومی را نیز ارتقا می‌دهد. از سوی دیگر، رشد و شکوفایی گردشگری، زمینه افزایش اطلاعات و آگاهی اجتماعی ساکنان مقصد گردشگری، حفظ محیط زیست و میراث طبیعی و فرهنگی و پویایی روابط بین‌الملل را در پی دارد که در بحث توسعه پایدار از عوامل تأثیرگذار هستند. گردشگری می‌تواند به افزایش تولید ناخالص داخلی نیز کمک کند. اگرچه شغل‌هایی که گردشگری ایجاد می‌کند، معمولا پاره‌وقت و فصلی هستند، ولی گردشگری در چند سطح اشتغال‌زایی می‌کند. به‌علاوه، گردشگری می‌تواند به جذب سرمایه‌گذاری (به‌طور اعم از شرکت‌های خارجی) و بهبود اثرات تکاثری درآمد نیز کمک کند. همان‌طور که می‌دانیم، وجود آثار تاریخی و میراث غنی فرهنگی و جاذبه‌های طبیعی به‌تنهایی ورود گردشگران خارجی را به کشور تضمین نمی‌کند؛ قطعا مؤلفه‌هایی مانند امنیت، ارائه خدمات بهینه، تبلیغات مثبت و گسترده، پایین‌بودن قیمت‌های خدمات مسافربری و همچنین تسریع در صدور روادید، لازم و بسیار ضروری است. امروز آشنایی با ضعف‌های آشکار و پنهان کشور می‌تواند گام‌های ما را در مسیر جهانی‌شدن محکم‌تر و پایدارتر کرده و کشور را به جایگاهی شایسته در گردشگری جهانی و بهره‌مندی از بازار سرشار از منفعت گردشگری رهنمون کند. توسعه صنعت گردشگری در کشور و افزایش ورود جهانگردان خارجی به کشورمان، علاوه ‌بر رشد اقتصادی، می‌تواند در گشایش مسائل سیاسی ناشی از ضعف تعامل با دنیای خارج نیز یاری برساند. آموزش شهروندان و ایجاد تعامل مشترک مسئولان و مردم و افزایش فرهنگ توریست‌پذیری هم‌زمان با بهره‌مند‌کردن جامعه میزبان از مزایای ورود گردشگران، در تغییر نگرش میزبان و میهمان تأثیر مثبتی گذاشته و می‌تواند نگاه بین‌المللی به کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. قطعا با اجرای طرح‌های عمرانی پیش‌رو، شامل تأسیسات شهری و افزایش حمل‌ونقل دریایی و هوایی و تکمیل فضاهای اقامتی، پذیرایی و تفریحی، این منطقه به یکی از مقاصد مهم گردشگری منطقه تبدیل خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.