به بهانه اكران فيلمی درباره آيتالله مصباحيزدي
پرتره آيتالله بر پرده سینما
مهسا جزيني: فيلم «آن زمستان» صد روز مانده به انتخابات مجلس شوراي اسلامي و خبرگان سال 94 آغاز و يك ماه بعد از انتخابات هم تمام ميشود. اين فواصل زماني قبل و بعد از انتخابات و تيترهاي روزنامهها جابهجاي فيلم يادآوري ميشود. فيلمي درباره آيتالله مصباحيزدي، رئيس مؤسسه امام خميني كه نخستين بار ديروز در پرديس سينمايي چارسو اكران شد؛ درحاليكه جمعي از هواداران و شاگردان آيتالله مصباح يزدي هم به تماشايش آمده بودند. اين را ميشد از جمع كثير روحانيون ملبس در سالن اكران فيلم فهميد. فيلم ساخته مؤسسه رسانهاي اوج است كه آخرين فصل سريال پايتخت و به وقت شام حاتميكيا هم از ديگر توليدات آن است.
«آن زمستان» در واقع قرار بوده فيلمي درباره انتخابات مجلس خبرگان با محوريت آيتالله مصباحيزدي و روند منتهي به انتخابنشدن او باشد كه در خلال آن برشي از زندگي رئيس مؤسسه امام خميني هم روايت شود اما ناكام ميماند. در واقع مستند نه توانسته ماجراي آن انتخابات و حواشياش را كامل و روشن روايت كند و نه عميقا وارد ساخت يك پرتره از آيتالله مصباحيزدي شود؛ فيلمي كه تكليفش با خودش روشن نيست. آيتالله مصباحيزدي در سالهاي اخير كمتر تن به گفتوگوي رسانهاي داده است. بيشترين چيزهايي كه از او ميدانيم، همانهايي است كه از خلال سخنرانيهايش گاه و بيگاه منتشر ميشود. در واقع بعد از دوران احمدينژاد، رئيس مؤسسه امام خميني هم گوشهگيرتر شده است. از اين منظر، فيلم شايد كمكي به شناخت بيشتر او كند.
فيلم با تصاويري از اتاق جراحي بيمارستان بقيهالله شروع ميشود؛ درحاليكه رئيس مؤسسه امام خميني زير تيغ عمل جراحي چشم است. آيتالله مصباح با چشمی پانسمانشده به بخش منتقل ميشود و درحاليكه با گوشي موبايل صحبت ميكند، دوربين روي چهره او متمركز ميشود. موضوع گفتوگو درباره انتخابات است. مخاطب هم مشخص است؛ يكي از اصولگرايان درگير تهيه فهرست.
نماي بعدي منزل است. درحاليكه آيتالله مصباحيزدي در ابتدا درحال بررسي يك جعبه پر از شيشه تصور ميشود كه انگار شيشه داروست اما آنطور كه خودش توضيح ميدهد، شيشه عطر است؛ «پدرم مدتي بافندگي و عطرفروشي ميكرد. هميشه عطر زياد دوست داشت. من هم گاهي اين عطرهاي قديمي را قاتي ميكنم تا معتدل شود. گاهي خوب ميشود گاهي هم نه».
بخشي از فيلم به فضاي داخل مؤسسه پژوهشي امام خميني و ديدارهاي آيتالله مصباحيزدي با چهرههاي خارجي اختصاص دارد. از قاسم سليماني تا يك فيلسوف غربي مسلمان شده كه با آيتالله مباحثه فلسفي در باب اختيار و حقوق بشر دارد تا ديدار با جمعي از كاردينالهاي سياهپوست واتيكان. يكي از كاردينالها از او درخواست ميكند كه از واتيكان بازديد كند و مصباح در پاسخ ميگويد كه 20 سال پيش يكبار به واتيكان رفته و با ژان پل دوم هم ملاقات كرده است اما الان ديگر سنش اقتضا نميكند.
بخشي از شخصيت آيتالله مصباح كه در فيلم زياد بر آن تأكيد ميشود، كلام طنزپرداز اوست؛ اگرچه نميدانيم كه اين ويژگي عمومي شخصيتي اوست يا انتخابهاي برجسته و گزينششده كارگردان. مثلا در انتهاي فيلم، بعد از پايان انتخابات كه مشخص شده آيتالله مصباح از ورود به مجلس خبرگان بازمانده است، جمعي از اصولگرايان به ديدارش ميروند. يكي از آنها از او درخواست گرفتن عكس مشترك ميكند. مصباحيزدي در پاسخ ميگويد: «در خانهات حوض داري؟» روحاني با تعجب سؤال ميكند چطور؟ مصباحيزدي پاسخ ميدهد: «در قديم عكس را براي دو جا ميگرفتند؛ يك جا سر حوض كه بچه را بترسانند و یک جا لب قندون».
در جايي از فيلم كاغذهايي با خطوطي عجيبوغريب نشان داده ميشود. مشخص ميشود كه اين خط اختراعي آيتالله پيش از انقلاب بوده كه مشروح جلساتي را كه با ديگر روحانيون داشته، با اين خط مينوشته است. مصباح ميگويد كه اين خط را خودم اختراع كردم، چون كاتب جلسه من بودم و هيچكسي جز خودم نميتوانست آن را بخواند. چهرههاي اصولگرايي مانند «آقاتهراني»، دبيركل جبهه مؤتلفه، نزديكترين حزب به آيتالله مصباح يزدي در نماهاي زيادي از فيلم حضور دارند. صادق محصولي، كوچكزاده، نبويان، محمد سليماني، روحالله حسينيان و ديگر اعضای جبهه پايداري هم با او ديدارهايي دارند كه در فيلم آمده است.
در بخشي از فيلم، آقاتهراني كه زماني نماينده آيتالله مصباح يزدي در نيويورك بود، به ديدار او ميآيد تا درباره انتخابات صحبت كنند. آقاتهراني ميگويد: «جلسات خوبي بود جز جلسات اخير كه به سهمخواهي كشيده شد... يعني غش ميكنند به سمتي كه نبايد... ليست جوري است كه رأي نميآورد. كف خيابان به آن رأي نميدهند. البته همينش هم فكر نميكرديم بشود». پاسخ آيتالله مصباح به آقاتهراني اين است كه برود حرم و دو ركعت نماز بخواند.
با اين حال، در فيلم آقاتهراني توضيح بيشتري درباره اينكه كدام جريان دنبال سهمخواهي است، نميدهد. شايد هم توضيح داده و در تدوين نهايي حذف شده است. آقاتهراني در حالي در اين فيلم از سهمخواهي گلايهمند است كه ازقضا در همان زمان انتخابات يكي از جريانهايي كه متهم به سهمخواهي بود، خود همين جريان جبهه پايداري بود. حدادعادل رسما در يكي از نشستهاي خبري گفته بود كه اگر سهم ندهيم ائتلاف را بههم ميزنند.
در جايي از فيلم، جبهه پايداري با آيتالله مصباحيزدي ديدار دارد. آقا تهراني ميگويد كه كار انتخابات سخت شده است. كوچكزاده هم سؤال ميكند كه وقتي دست ما به خدا نميرسد براي اينكه بدانيم كارمان خدايي است آيا ميتوانيم كاري كنيم كه آقا را راضي كنيم؟ مصباحيزدي بعد از كمي مكث ميگويد: «از كجا ميخواهيد بفهميد كه آقا راضي هستند؟ ايشان نه ميتوانند همهچيز را بگويند و نه گاهي مصلحت است كه همهچيز را بگويند. اينطور نباشد كه استنباط خود را که گاهي با نفس همراه است، به ايشان نسبت دهيد...».
دوربين روي چهره كوچكزاده ثابت ميشود. يكي از ميان جمعيت ميگويد: «قانع نشد. حتي لاريجاني هم نميتواند او را قانع كند».
در جايي ديگر از فيلم، سردبير هفتهنامه «پرتو سخن» متعلق به مؤسسه امام خميني، به ديدار مصباح ميرود. شش روز به انتخابات مانده، آقاي سردبير درباره مضرات نظام رياستي در مقابل فوايد نظام پارلماني با آيتالله مصباح صحبت ميكند. ميگويد كه گاهي ديده شده فردي به پشتوانه رأي مردم ميآيد و ميگويد كه نعوذبالله مهم نيست اگر به حرف رهبري هم توجه نكردم. مصباح در پاسخ ميگويد: «اينكه درست نيست... اين سنت خداست كه ميخواهد ما را امتحان كند. پارلماني هم باشد جور ديگري امتحان ميكند». مصباح ميگويد اتفاقا در شكل پارلماني راحتتر ميشود افراد و احزاب را خريد.
دو روز مانده به انتخابات انگار خود مصباحيزدي ميداند كه ممكن است رأي نياورد. در جمعي صحبت و به تكليف سختي كه بر دوش انتخابشونده قرار دارد، اشاره ميكند.
بعد از پايان انتخابات و مشخصشدن رأينياوردن آيتالله مصباحيزدي (كه در فيلم مستقيم به آن پرداخته نميشود)، كارگردان از شروع فصلي جديد در زندگي آيتالله مصباحيزدي ميگويد. در نمايي، فردي كه نزد آيتالله مصباح آمده است از غيرمنتظرهبودن اين اتفاق ميگويد و پاسخي كه ميشنود چيزي است با اين مضمون كه كار را بايد به صاحب كار سپرد.
فيلم «آن زمستان» تقريبا فيلمي مردانه است؛ همسر آيتالله مصباح فقط يك نيمچهره، آن هم از زاويه دور در بيمارستان، نشان داده ميشود و بعد هرچه هست فقط صداي اوست. در نمايي ديگر هم فقط دوربين از پشت سر جمعي از زنان كه به ديدار آيتالله آمدهاند، رد ميشود. تنها زني كه در فيلم كامل نشان داده ميشود نوه نوجوان آيتالله مصباح يزدي است، وقتي در پارك كنار پدر و پدربزرگ ديزي ميخورد و آيتالله مصباحيزدي از خاطرات كودكي پسرش براي نوهاش تعريف ميكند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.