داستانهایی به ترجمه محمد قاضی
اگر سروانتس فارسی هم میدانست
مانی سپهری: در تاریخ ترجمه ادبی ایران محمد قاضی جایگاه ویژهای دارد؛ نهفقط به این خاطر که در کارنامه پربار ترجمههای او نام بعضی از مهمترین آثار ادبیات جهان مثل «دنکیشوت» سروانتس و «دکامرون» بوکاچیو به چشم میخورد بلکه همچنین به این دلیل که ترجمههای قاضی از برخی از این آثار تجسم امکانات متنوع موجود در نثر و زبان فارسی است و ریشهدار در ادبیات کلاسیک و اصطلاحات عامیانه که اوج آن را میتوان در ترجمه درخشان قاضی از «دنکیشوت» دید که از نمونههای مثالزدنی ترجمه ادبی است. قاضی در ترجمه دنکیشوت یک نثر فارسی شیرین و منعطف و تروتازه را به نمایش گذاشته که نشان از تسلط مترجم بر پیشینه نثر فارسی دارد. رد انواع متون فارسی، بهویژه متون طنز، را میتوان در این ترجمه دید که نه به صورت مکانیکی بلکه بسیار طبیعی وارد ترجمه قاضی شده و در نثر این ترجمه خوش نشستهاند. قاضی بیشمار ترجمه در کارنامه کاری خود دارد که از این ترجمهها، علاوهبر آنچه اشاره شد، میتوان به «مادام بواری» فلوبر، «نیه توچکا»ی داستایوسکی، «قربانی» مالاپارته، «زوربای یونانی» کازانتزاکیس، «شاهزاده و گدا»ی مارک تواین، «سپیددندان» جک لندن و «شازدهکوچولو»ی اگزوپری اشاره کرد. «بیریشه» مجموعهای است از چند داستان به ترجمه محمد قاضی که در نشر کتاب پنجره تجدیدچاپ شده است. گردآورنده این مجموعه غلامرضا امامی است. امامی در یادداشت آغاز این کتاب درباره ماجرای شکلگیری آن مینویسد: «روزی زندهیاد محمد قاضی خواست که ترجمههای پراکندهاش را گرد آورم و در مجموعهای به چاپ رسانم. از سر شوق پذیرفتم و این کتاب پدید آمد». البته به گفته امامی ویرایش تازه این کتاب با اضافاتی همراه است. این اضافات یکی شامل داستان «اتاق آبی»، نوشته پروسپه مریمه، است و دیگری زندگینامه نویسندگان که در آغاز هر داستان افزوده شده است. البته امامی توضیح میدهد که شرححال دو نویسنده را نیافته و در نتیجه زندگینامه این دو نویسنده (پییر آبستگی و ژرژ گوی) در آغاز داستانهاشان نیامده است. از بین نویسندگانی که داستانی از آنها در این کتاب آمده شاید نام میگل آنخل آستوریاس و گراتزیا دلدا، برای مخاطبان فارسیزبان ادبیات، بهویژه مخاطبانی از نسل جدیدتر، آشناتر از سایرین باشد و البته آنها که آشنایی جدیتری با ادبیات جهان دارند، مخصوصا قدیمیترها، حتما نام پروسپه مریمه و آندره موروا را هم شنیدهاند و چهبسا با آثار آنها نیز آشنایی داشته باشند. «افسانه آتشفشان» نوشته میگل آنخل آستوریاس، «یک قطعه بیعنوان» نوشته آندره موروا، «الیاس» نوشته گراتزیا دلدا، «بیریشه» نوشته نیکلای هایتوف، «صیادان ماه» نوشته پییر آبستگی، «من نمیخواهم بمیرم» نوشته ژرژ گوی و «اتاق آبی» نوشته پروسپه مریمه داستانهایی هستند که در این مجموعه آمدهاند. کتاب همچنین مقدمهای دارد از غلامرضا امامی درباره محمد قاضی، با عنوان «محمد قاضی، زوربای ایرانی». این مقدمه که با شعری که زندهیاد عمران صلاحی برای محمد قاضی سروده بوده، آغاز میشود یک تکنگاری درباره محمد قاضی است، شامل خاطراتی از او که سیمایی از این مترجم مطرح بهدست میدهد و همچنین شرح مختصری از زندگی او. بخشی از این مقدمه شامل خاطراتی است که غلامرضا امامی از دوران آمدن قاضی به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به یاد میآورد؛ دورانی که سیروس طاهباز مدیر انتشارات کانون بوده است. امامی در بخشی از این مقدمه مینویسد: «قاضی پیش از آمدن به کانون مترجمی شهره بود. زمان زیادی برای برگردان جزیره پنگوئنهای آناتول فرانس گذاشته بود، نویسندهای که مرتضی کیوان او را پادشاه نثر فرانسه خوانده بود. قاضی میگفت پس از سه سال به زحمت ناشری یافتم و این کتاب را به چاپ سپردم. اما به دلیل شیوایی و روانی ترجمهاش، کتاب گل کرد و نجف دریابندری در ستایشش نوشت: مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد. پیر ما بر کلام چیره بود و آنچنان ترجمه میکرد که زندهیاد رضا سیدحسینی، مترجم بنام، گفت: برگردان قاضی از شازدهکوچولو در اوج امانتداری و مفهومرسانی بسیار روان و ساده است. زبانی که در برگردان دنکیشوت به کار گرفته بود چنان شیوا و رساست که محمدعلی جمالزاده نوشت: اگر سروانتس فارسی هم میدانست، نمیتوانست این کتاب را به خوبی قاضی بنویسد». در پایان این مقدمه شعری از دکتر محمدرضا شفیعیکدکنی آمده است؛ شعری که شفیعیکدکنی آن را به محمد قاضی پیشکش کرده بوده است. کتاب «بیریشه» اما علاوهبر محمد قاضی نام دو هنرمند مطرح ایرانی را نیز بر پیشانی دارد که هیچکدامشان اکنون دیگر در میان ما نیستند: زندهیادان مرتضی ممیز و پرویز کلانتری که داستانهای این کتاب به طرحهای آنها مزین است. آنچه میخوانید قسمتی است از داستان «افسانه آتشفشان» آستوریاس از این مجموعه: «شش مرد در سرزمین کشور پردرخت مسکن گزیدند. سه تن با باد میآمدند و سه تن در آب و از ایشان سه تن بیشتر پدیدار نبودند؛ زیرا سه تن دیگر در رودخانه پنهان بودند و بهجز آنان که به هنگام آشامیدن آب از کوه سرازیر میشدند و با باد میآمدند، کسی پیدا نبود. شش مرد در سرزمین کشور پردرخت مسکن گرفتند. آن سه تن که با باد میآمدند، در پهنه بیکران بیابانهای پُرشگفتی پرسه میزدند. آن سه تن که در آب میآمدند، به شاخههای درختانی که عکسشان در آب رودخانه افتاده بود، آویزان میشدند تا از میوههای آن بخورند، یا پرندگان بیشمار و رنگارنگی را که بر سر درختان نشسته بودند، بترسانند. آن سه تن که با باد میآمدند، پیش از طلوع خورشید و به هنگام غروب، همچون پرندگان، زمین را از خواب بیدار میکردند و آن سه تن که در آب میآمدند همچون ماهیان، در ته رودخانه به روی علفهای کمرنگ و کشدار دراز میکشیدند و چنین جلوه میدادند که سخت خستهاند؛ آنان پیش از فرارسیدن شب، زمین را خواب میکردند. آن سه تن که با باد میآمدند، همچون پرندگان از میوه تغذیه میکردند. آن سه تن که در آب میآمدند، همچون ماهیان ستاره میخوردند. آن سه تن که با باد میآمدند، شب را در بیشهها و در زیر برگهایی که گاهگاه از جنبش مارهای آواره تکان میخورد، میآسودند یا بر فراز شاخههای درختان و در میان سنجابها، راسوها، میمونها، نسناسها، حشرات بالدار و حیوانات دیگر بهسر میبردند. آن سه تن که در آب میآمدند، در لای عدسهای آبی مردابها یا در سوراخ مارمولکها مخفی بودند و مانند اینکه خواب میبینند، پرپر میزدند و یا همچون زورق لنگر میانداختند تا بهخواب روند. و در میان درختانی که با باد میآمدند و در آب میافتادند، آن سه تن که با باد میآمدند و آن سه تن که در آب بهسر میبردند، گرسنگی خود را با میوهها رفع میکردند، بیآنکه میوههای خوب را از بد تشخیص بدهند؛ زیرا انسانهای نخستین این استعداد را داشتند که بفهمند میوه بد وجود ندارد، میوهها همه از خون خاکند و برحسب درختی که آنها را بهبار میآورد؛ تلخند یا شیرین».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.