از جهان كلاسيك
فونتانه و ديكنز
نسيم آصف: تئودور فونتانه از مهمترين نويسندگان رئاليست تاريخ ادبيات آلمانيزبان است كه البته در مقايسه با ديگر نويسندگان آلمانيزبان در ايران كمتر شناخته شده است. چند سال پيش رمان «افيبريست» او با ترجمه كامران جمالي به فارسي منتشر شد و بهتازگي رمان ديگري از او با عنوان «رنج دلدادگي» با ترجمه مرجان محمدي در نشر كتاب پارسه به چاپ رسيده است. فونتانه نويسنده قرننوزدهمي آلمان است كه خيلي دير و در دوره پاياني عمرش به رماننويسي روي آورد و پيش از آن به عنوان شاعر، منتقد تئاتر و روزنامهنگار شناخته ميشد. شهرت اصلي فونتانه بعد از انتشار «افيبريست» به دست آمد و البته توجه به اين رمان بعد از مرگ نويسنده بيشتر از دوران حياتش بود. نويسندگاني نظير توماس مان و گونتر گراس به اين اثر فونتانه توجه زيادي داشتند و خاصه توماس مان «افيبريست» را يكي از شاهكارهاي ادبيات جهاني ميدانست و در داستاننويسي تحتتأثير فونتانه بود. فونتانه در اغلب آثارش مثل ديگر آثار رئاليستي تصويري از دوره و زمانهاش ارائه كرده و البته رئاليسم او چند ويژگي بارز دارد كه يكي از آنها طنزي است كه در روايتهاي او ديده ميشود و ديگري شيوه توصيفات اوست. به اين اعتبار سبك فونتانه اغلب با عنوان «رئاليسم ادبي طنزآميز» شناخته ميشود. «رنج دلدادگي» نيز جزو رمانهاي شاخص فونتانه بهشمار ميرود؛ روايتي از ماجراي عشقي تكاندهنده كه تصويري روشن از برلين دهه 1870 در آن ديده ميشود. لينه و بوتو، دو شخصيت محوري اين رمان هستند. لينه خياطي جوان، زيبا و يتيم است و بوتو افسر سوارهنظامي خوشسیما و اشرافي است. اين دو دل به هم باختهاند اما قيدوبندهاي جامعه عمر كنارهمبودن آنها را كوتاه ميكند و به عمق احساسات آنها توجهي ندارد. در بخشي از اين رمان ميخوانيم: «عصر روز بعد از راه رسيد. قرار بود بارون بوتو بيايد. لينه در باغچه جلويي چپ و راست ميرفت و خانم نيمپچ طبق معمول داخل خانه در اتاق بزرگ نشيمن جلو بخاري نشسته بود و مثل خيلي از اوقات ديگر كل خانواده دُر هم دورش جمع بودند. خانم دُر داشت با ميلهاي بزرگ چوبي براي شوهرش ژاكت پشمي آبيرنگي ميبافت كه هنوز شكلش معلوم نبود و مثل يك كپه پشم بزرگ روي پايش تكان ميخورد. آقاي دُر كنارش نشسته و پاهايش را در كمال آسايش روي هم انداخته بود و چپق گلياش را دود ميكرد و پسرش در اين ميان روي صندلي بزرگ راحتي دم پنجره نشسته و كله هويجيرنگش را به لنگه پنجره تكيه داده بود...». «سرود كريسمس» چارلز ديكنز رمان ديگري است كه اين نيز با ترجمه وجيهه آيتاللهي در نشر كتاب پارسه به چاپ رسيده است. ديكنز اين اثر را در سال 1843 منتشر كرد و ميتوان آن را محبوبترين يا يكي از محبوبترين آثار ديكنز دانست چراكه امروز بدل به بخشي از فولكلور كريسمس شده است. در ابتداي كتاب نيز درباره خوشاقبالي اين اثر ديكنز آمده: «سرود كريسمس در ميان همه داستانها و رمانهاي چارلز ديكنز اثري خوشبخت و خوشاقبال است. داستاني است نوستالژيك براي خوانندگان غربي و شيرين و احساساتبرانگيز براي همه مردم دنيا. چارلز ديكنز انگليسي آن را در سال 1843، زماني نوشت كه شهرتي جهاني يافته بود. اقبال و خوشبختي كتاب يكي ناشي از همين شهرت نويسنده بوده و ديگر از آنرو كه تا امروز فيلمها و كارتونها و نسخههاي مصور بسياري بر اساس آن توليد و به زبانهاي مختلف ترجمه شده است». «سرود كريسمس» اينطور آغاز ميشود: «داستان با مرگ مارلي شروع ميشود؛ مارلي واقعا مرده بود و هيچ شكي هم در اين مورد نبود. كشيش، منشي شركت و مامور كفنودفن، همگي برگه گواهي فوت را امضا كرده بودند. اسكروج هم برگه را امضا كرد. بعد از فوت مارلي، اسم و امضاي او براي هر كاري اعتبار داشت. مارلي پير انگار مثل گل ميخ، صد سال بود كه مرده بود. البته نميخواهم مردن را به گل ميخ نسبت دهم. شايد بهتر باشد مسخ تابوت را، كه جزئيترين قطعه ابزارفروشي به حساب ميآيد، در ارتباط با مرگ به كار گيرم؛ اما چون گذشتگان ما اينچنين تشبيه كردهاند، نميخواهم تغييري در آن ايجاد كنم. پس اجازه بدهيد دوباره با تاكيد جملهام را تكرار كنم و بگويم مارلي پير انگار مثل گل ميخ، صد سال بود كه مرده بود». ديكنز زماني به نوشتن «سرود كريسمس» پرداخت كه سنتها و آداب و رسومهاي قديمي كريسمس رو به فراموشي و زوال بودند و حتي برخي معتقدند كه ديكنز با اين داستان به احياي رسوم كريسمس پرداخت. ديكنز در زمان نوشتن اين داستان سال بسيار بدي را به لحاظ ناكاميها و فشارهاي مالي و هنري پشت سر ميگذاشت و ميتوان گفت كه او در اين زمان براي اولينبار با افول محبوبيت روبهرو شده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.