روزگار سپریشده دیپلماسی سنتی
مهدی هادیلو*
آندره مالرو، وزیر فرهنگ ژنرال دوگل، کتاب «ضدخاطرات» را با این جمله شروع میکند: «ارزش عمل از آنچه میکنیم حاصل میشود نه از آنچه میگوییم». دستیابی به رهیافتی واقعبینانه و منطقی که ما را به شناخت ظرفیتها و توان واقعی دیپلماسی رهنمون شود، یکی از نیازهای اساسی امروز ماست. پندار برخی درباره دیپلماسی آمیخته به خیال و افسانه است، سؤال اساسی این است که دیپلماسی تا چه اندازه در تولید و حفظ قدرت و اقتدار راهگشاست و آیا این پیشران سیاست خارجی بهخودیخود قادر به تولید اقتدار ملی است یا این فرایند باید در مجموعهای از کنش و واکنشهای داخلی و براساس اجماع داخلی شکل بگیرد؟ منشأ برداشتهای غیرواقعبینانه از دیپلماسی، ناشی از فهم سنتی مقوله سیاست خارجی و ابزار مهم آن یعنی دیپلماسی است. این فهم سنتی در شناخت سیاست خارجی ما را به بیراهه میکشاند؛ بنابراین اگر مبانی اقتدار نوین را بر پایه فهم سنتی استوار کنیم، انتظارات و توقعات ما از دیپلماسی بهمثابه یک ابزار کارساز و کارا دستنیافتنی خواهد بود.
دیپلماسی برخلاف تصور رایج، دیپلماسی امروز، مؤلفهای چندوجهی، متنوع و گوناگون است که ابعاد فراوانی به خود گرفته است، اکنون این واژه فعال و پرانرژی در کنوانسیون وین (1815)، دیگر پیشوند همه فعالیتهای برونمرزی کشورها و حتی عناصر و عوامل غیردولتی هم شده است؛ از دیپلماسی علمی و فناوری گرفته است تا دیپلماسی پارلمانی، سلامت، توریسم و... . دیپلماسی در فرایندهای سیاست خارجی نقش پیشران دارد و امروزه با سرعتیافتن تحولات و جهشهای عظیم در تکنولوژی، ارتباطات و خبررسانی، مفهوم و مقوله دیپلماسی بیش از پیش اهمیت یافته است. دیپلماسی با «برقراری ارتباط مناسب و احترامآمیز»، «تسلط و جهتگیری مؤثر از زبان»، «نشاندادن اهتمام به درک دیگران» و «اعتماد به منافع و علایق طرف یا طرفهای دیگر» و «نشاندادن برایندی از منافع مشترک» شکل میگیرد، قوام مییابد و نقش پیشران را در گشایشهای سیاسی برای کشور ایفا میکند. با این حال، دیپلماسی باید مبانی اقتدار و پیشروندگی خود را از منابع داخلی کسب کند و از آن انرژی بگیرد، بدون این تعامل، نمیتوان انتظار داشت که دیپلماسی بتواند به منبعی از قدرت ملی تبدیل شود و برای کشور اعتبار و اقتدار بیافریند. در دنیای امروز، عناصر و شاکلههای غیراکتسابی و اکتسابی در ساخت نوین قدرت نقش تعیینکنندهای دارند؛ عناصر غیراکتسابی در مواهب خدادادی مثل موقعیت جغرافیایی، منابع طبیعی و توپوگرافی زمین خلاصه میشوند. عناصر اکتسابی نیز به اجماع نخبگان سیاسی، شهروندان مشارکتجو و کنشگر، همبستگی و همگرایی قومی، مدنیت دیرپای تاریخی و جغرافیایی همچنین خلاقیت و توان هر جامعهای برای بازتولید عناصر محلی قدرت بستگی دارد. صدالبته در این میان نباید نقش توانمندی نظامی به عنوان مؤلفهای تعیینکننده و قوامبخش را نادیده گرفت. در بازتعریف سیاست خارجی باید آن را بهمثابه کوه عظیم یخ شناور بر اقیانوس بینالمللی تصور کرد که فقط یکهشتم آن عیان و مابقی آن از نظرها پنهان است. میان این دو سطح عیان و پنهان، یک همبستگی مثبت برقرار است؛ بر اساس همین نسبت هرچه ارتفاع و مساحت سطح آشکار، بزرگتر باشد، بخش پنهان آن بسیار چشمگیرتر خواهد بود. در چنین مدلی همه عناصر همگون هویتساز و قدرتساز، ارتباطی ارگانیک و انداموار با یکدیگر داشته و اقتدار و اعتبار هر کشور بر اساس همین ارتباط ارگانیک و همگرایی همه عناصر مؤثر شکل میگیرد. بر اساس همین مدل، میتوان سیاست خارجی را ادامه سیاست داخلی دانست که لایه بیرونی، رویه لایههای پنهان سیاست داخلی محسوب میشود. دیپلماسی و سیاست خارجی آینهای است که تمام اجزای مدنیت و تمدنی هر جامعهای از گذشته تا به امروز، همه توان و استعداد خود را در آن متجلی میکند. بنابراین دپیلماسی موفق و کارا، اجماع همه نخبگان سیاسی را میطلبد و باید از این زوایه به سیاست خارجی نگریست و با همگرایی حول محور ارزشها و منافع ملی، دست دیپلماسی را باز گذاشت. تردیدی نیست که هدف نخبگان سیاسی کشور سربلندی ایران است، اما این هدف باید با ارزش عمل به منصه ظهور برسد. در رهیافت جدید علوم سیاسی، قدرت همواره سرشتی اجتماعی دارد نه فردی. گسست واقعی زمانی شروع میشود که بخواهیم منابع جدید اقتدار را نادیده بگیریم. باید همواره در نظر داشت که میان ارزشها و منافع ملی با منافع حزبی همواره تعارضی آشتیناپذیر برقرار است. *کارشناس روابط بینالملل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.