تحليل حسن لاسجردي، کارشناس مسائل منطقه، از همکاري عراق با ايران در دوران تحريم
دوگانه تهران- واشنگتن در بغداد
اميرمحمد حسيني : عراق با دولت جديد خود گويا ميخواهد روي خط مرزي با کشورهاي ذينفوذ در اين کشور حرکت کند؛ خطي که ميتوان نام آن را منافع و مصالح ملي گذاشت. در اين شرايط روز يکشنبه سفراي سه کشور آلمان، فرانسه و انگليس با نخستوزير عراق ديدار کردند. از طرف ديگر عادلالمهدي بهتازگي گفته که موضع عراق در قبال تحريمها مانند موضع اتحاديه اروپا، روسيه، چين و ژاپن است و عراق جزئي از نظام تحريمي نخواهد بود. بااينحال عراق براي معافيت از تحريمهای آمريکا عليه ايران تلاشهايي کرده که منجر به معافيت 45 روزه از واردات برق و گاز شده است؛ معافيتي که دو هفته ديگر به پايان ميرسد. در اين شرايط با نگاهي به وضعيت عراق کنوني ميتوان از جايگاه ايران و آمريکا در اين کشور تعريف بهتري ارائه داد. حسن لاسجردي، کارشناس مسائل منطقه و عضو شوراي سردبيري «خبرآنلاين»، در گفتوگو با «شرق» از نسبت ايران و آمريکا با عراق ميگويد و منظر روشني را از وضعيت فعلي تصوير ميکند. يکي از کليدواژههاي ادبيات دولت جديد عراق، «عراق جديد» و «منافع ملي» است. کمي وضعيت عراق را روشن کنيم. عراق در چه حوزههايي با آمريکا گره خورده و کجا نيازمند ايران است؟ عراق پس از انتخابات 2018 خود را آماده تغييروتحولاتي کرده که يکي از آنها عرصه روابط خارجي است. تغيير ساختار قدرت، نفرات، گروهها و ائتلافهاي سياسي زمينه تغيير را به وجود آورده است. از طرفي فضاي منطقه و رقابتهاي بازيگران مختلف در عراق ايجاب ميکند که گروه جديد توازني بين بازيگران متعدد برقرار کنند؛ توازني که منافع عراق در آن تأمين شود، بنابراين نکته مهم تحولات اخير در عراق اين است که اين تحولات عراق مصنوعي است يا اقتضايي. من فکر ميکنم دومي مهمتر است. آمريکاييها بيش از 15 سال است که در عراق حضور دارند. بحثهاي حوزه امنيت، اطلاعات، تشکيل ارتش و تجهيز آن، کمکهاي اقتصادي و ارتباط با گروههاي مختلف سياسي وجود دارد. پس آمريکا به نوعي در عراق جايگاه خود را دارد. از سوي ديگر ايران نيز به جهت قرابت جغرافيايي و پيوندهاي سياسي، اقتصادي و مذهبي، روابط در فضاي منطقهاي و همچنين بحثهاي مربوط به توان نقشآفريني ايران و عراق در مبارزه با تروريسم در منطقه، جايگاه محکمي در تحولات عراق دارد. در اين فضا ايران و آمریکا در جغرافيا و زمين عراق حضور دارند. حالا دولت جديد آمده و ميخواهد شرايط را تثبيت کند. در کنار اين جمهوري اسلامي در يک دهه گذشته در فرصتهايي به عراقيها کمک کرده که شايد کمتر کسي توانايي آن را داشته است. همچنانکه دولت قبلي هم اذعان کرد که جمهوري اسلامي در رفع خطر داعش اقدامی اساسي کرده و آنها خود را مديون ايران ميدانند. آمريکاييها هم به جهت تغييروتحولات ساختاري قدرت در عراق و برداشتن صدام حسين و سپس حضور نيروهاي مسلح و پايگاههاي نظامي علاقهمند به کار در عراق هستند. همچنانکه دونالد ترامپ اعلام کرد آمريکا به دنبال برداشت در همه جاهايي است که به هر دليلي سرمايهگذاري کرده. پس حضور آمريکاييها در عراق فعلي به معني برداشت و تداوم همکاريهاي اقتصادي با هدف ايجاد ثبات و هزينههايي است که در گذشته کردهاند. در اين فضا دولت جديد بايد اولويتهاي خود را انتخاب کند. با توجه به اينکه هم ايران در عراق اولويتها، قابليتها و فرصتهايي دارد و هم آمريکا، عراقيها بعد از انتخابات 2018 به دنبال مزيتهای نسبي دو طرف ميگردند. پس کاري که گروه جديد انجام ميدهد اين است که بتواند از قابليتهاي بازيگران مختلف منطقه براي ساختن عراق جديد استفاده کند. سؤال اينجاست که توازني که به آن اشاره کرديد چطور برقرار ميشود. عراق ميخواهد در راستاي منافع ملي حرکت کند و براي رسيدن به اين مقصود نبايد به سويي متمايل شود؟ در نظام جهاني بعد از نظام دوقطبي آنچه که بيش از همه ميتواند در انتخاب و حفظ اولويتهای سياست خارجي کشورها تعيينکننده باشد بحث منافع است. اين منافع ميتواند اقتصادي، سياسي، نظامي و امنيتي باشد. گاهي هم ميتواند منافع ايدئولوژيک باشد. تلاش دولتها در دوره بعد از نظام دوقطبي بهرهگيري از اين منافع در روابط با ديگر کشورهاست. من فکر ميکنم عراقيها درحالحاضر بيش از اينکه بخواهند خود را وارد بازيهاي منطقهاي ديگران کنند، ميخواهند بازيگر باشند. با توجه به اينکه دولت فعلي توانسته ارتش خود را جمع کند و تهديدها عليه خود را دور کند، شاکله دستگاه مرکزي را نظم بخشيده، با فساد مبارزه کرده و از شرايط اقتصادي 10 سال پيش خود دور شده است. فروش نفت آنها تضمين شده و بحثهای مربوط به برخي از صنايع که ميتواند به زندگي روزمره مردم کمک کند تثبيت شده است. بنابراين طيف و تيم جديد دنبال اين هستند که برخلاف سالهاي گذشته که دولتها در عراق در سايه قدرتهاي منطقهاي تعريف ميشدند جايگاه خود را ارتقا دهند و نه نظارهگر، بلکه بازيگر فعال باشند. بنابراين در اين شرايط عراق تصميم گرفته بر اساس توانها و مزيت نسبي کشورهاي مختلف و قدرتهاي منطقه و بينالمللي اولويتهايي را در نظر بگيرد و از سبد تواناييها و مزيت نسبي همه براي عراق آينده استفاده کند. روز يکشنبه هم سفراي سه کشور به عادلالمهدي تضمين دادند که از مواضع آتي عراق حمايت ميکنند. به نظر ميرسد اين اقدام در آستانه پايان معافيت 45 روزه آمريکا براي واردات برق و گاز از ايران معنيدار است؛ زماني که آمريکاييها براي 45 روز اعلام کردند دو هفته ديگر تمام ميشود. اما به نظر من اين تعيين زمان براي امتحانکردن دولت عراق و توانايي تيم حاکم براي انجام درخواستهاي آمريکاست. نکته بعدي نيز سنجيدن واکنش ديگر قدرتها و ايران به اين موضوع است. در دو، سه هفته گذشته هم ديديم که عراقيها براي اينکه اين مشکل را حل کنند، اقداماتي انجام دادند. با سه کشور آلمان، فرانسه و انگليس براي ساخت نيروگاه در جنوب عراق مذاکره کردند که نخستین گام را براي نشاندادن حسننيت خود بود. از سوي ديگر، مقامات دولتي عراق تلاش کردند با سفير آمريکا در عراق مذاکره کنند؛ مذاکراتي که به نظر من براي توجيهکردن اين موضوع به طرف آمريکايي بود که معافيت 45 روزه عملياتي و قابل اعمال نيست. از طرف ديگر، صحبتهايي درباره سفر نخستوزير عراق به واشنگتن براي مجابکردن ترامپ به اينکه اين کار زمانبر است، به گوش ميرسد. دولت عراق هم با توجه به تواناييها و قابليتهايي که دارد، به اين نکته آگاه است که اين اقدام آمريکاييها در راستاي رقابتهاي منطقهاي با ايران و حدف نفوذ ايران در تحولات عراق است. براين اساس، چون ميخواهد با واقعيتها زندگي کند و تيم عملگرايي است، بهدنبال راه حلي است تا بتواند منافع خود را تضمين و حرف طرف مقابل را هم تا حدودي قابل فهم کند؛ بنابراین به نظر ميرسد اين دو اقدام تا حدودي آمريکاييها را مجاب خواهد کرد. در عين حال، عراقيها در يک ماه گذشته نيز هيئتهايي را به کشورهاي عربي فرستادند تا از آنها استفاده کنند يا کمک بخواهند. کشورهای عربي هم تاکنون نتوانستند کمک چشمگیری انجام دهند؛ بنابراين، اين اقدامات چندگانه ميتواند در سفر عادلالمهدي آمريکا را مجاب کند که اين فوريت زماني را بردارد و در گذر زمان موضوع را حل کند. يعني عراق ميخواهد مثل برخي کشورهاي ديگر از تحريمهاي آمريکا عليه ايران معاف شود؟ دولت عراق تصميم گرفته است اين معضل را حل کند. برهم صالح در سفري که به تهران و کشورهاي منطقه داشت، موضوع کنارماندن عراق از آتش تحريمها و فشارهاي تحريم را مطرح کرد. ديگر مقامات عراقي هم ميگويند که اگر بعضي از کشورها از تحريمهاي آمريکا عليه ايران معاف شدند، ما هم خواستار معافشدن هستيم؛ به اين دلیل که عراق در معرض مستقيم روابط سياسي، اقتصادي و اجتماعي با ايران است و بيشترين آسيب را خواهيم ديد. به همين دلیل فکر ميکنم اگر نخستوزير هم به آمريکا نرود، يکي از مقامات بلندپايه عراق بهطور حتم راهي واشنگتن خواهد شد. اما سه نکته مهم ديگر نيز وجود دارد که فراموشنشدني است. يکي پيوندهاي بين ايران و عراق است که روي بازيهای سياسي قدرتهاي منطقه و بينالمللي در منطقه ايجاد ميشود. دیگری بدهکاري معنوي عراقيها در مبارزه با داعش و تروريسم در اين کشور به ايران است. سومين نکته نيز که مهم است روابط عاطفي ايران با گروههاي سياسي و حاکم در عراق در دورههاي اخير در زمان صدام است. کساني که امروز و در گذشته در عراق روي کار آمدند، کساني هستند که در زمان صدام در ايران بودند یا محل گذر آنها ايران بود و به ايران به چشم پناه خود نگاه ميکردند. پس يک دين انساني هم دارند. در کنار اينها حضور ايران در عراق ميتواند متعادلکننده باشد؛ هم براي جريان اکثريتي که قدرت را در عراق در دست دارد و هم در جريان بحثهاي مليگرايي که در جهان عرب هست و هيچ نيروهاي خنثيکننده و کاتاليزوري نيست که بتواند در برخي مواقع به کشورهايي که از اين فضا دور هستند، مثل عراق کمک کند؛ بنابراين ايران ميتوان توان و انرژي چندکارهاي در عراق داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.