رایزنیهای آمریکایی برای همراهی عراق با تحریم تهران
العبادی؛ قربانی تحریمهای ایران
سیدصادق حسینی
18 اردیبهشت 1397 دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بعد از مدتها حمله مداوم به برجام، رسما از آن خارج شد و با استفاده از تجربه نظام سنگین تحریمهای باراک اوباما، ستاد تحریم ایران را با محوریت وزارت خارجه دوباره فعال کرد. برایان هوک که از دوره ریاستجمهوری جورج بوش پسر بهعنوان دستیار وزیر امور خارجه آمریکا شناخته میشود، نقش هماهنگی تحریمها را میان وزارت خزانهداری، وزارت خارجه و کاخ سفید برعهده گرفت. کاخ سفید که میدانست برخلاف دوره قبلی تحریمها، با وجود برجام که از حمایت روسیه و چین و اتحادیه اروپا برخوردار است نمیتواند علیه ایران اجماع ایجاد کند، نگاهی به همسایگان ایران داشت تا با افزایش فشار بر آنها، مانع همکاریشان با ایران شود. با چنین سیاستی، کارگزاران منطقهای کاخ سفید تلاش کردند حیدرالعبادی، نخستوزیر پیشین عراق را که برای پیروزی فهرستش در انتخابات 2018 پارلمان عراق کار میکرد، در سمتش ابقا کنند. حیدرالعبادی نیز برای اعلام همراهیاش، 16 مرداد 1397 در جریان یک نشست خبری گفت: «عراق ناگزیر از رعایت و اعمال تصمیمات واشنگتن است و دولت عراق درحالحاضر تصمیم گرفته تا برای حفظ منافع خود از تحریمهای آمریکا تبعیت کند». این اظهارات البته با واکنشهای زیادی در عراق و ایران روبهرو شد؛ اظهاراتی که عبادی هزینهاش را با ازدستدادن کرسی نخستوزیری پرداخت کرد. اهمیت عراق برای آمریکا در دوره تحریم از میان همسایگان، به دلایل تاریخی و فرهنگی، ایران گستردهترین رابطه را با عراق دارد و با سرنگونی رژیم صدام در سال 1382 دولتهای عراق رابطه نزدیکی با ایران داشتند. ایران علاوهبر اینکه نخستین کشوری بود که خطر ظهور داعش در عراق را به مقامات بغداد هشدار داد، پیش از سایرین نیز در دفاع از عراقیها (کُرد و عرب) پیشگام بود. از سوی دیگر نیروهای مردمی عراق همراه با رزمندگان افغانستانی و پاکستانی در کنار نیروهای حزبالله و بسیج مردمی سوریه با هماهنگی فرماندهان ایرانی در سوریه علیه داعش و گروههای تکفیری مبارزه میکنند. علاوه بر روابط سیاسی نزدیک ایران، عراق پس از چین دومین مقصد صادراتی ایران است. براساس آمار گمرک در نیمه نخست 1397، ایرانیان از لحاظ وزنی ۴۵.۳۲ درصد و از لحاظ ارزشی ۴۴.۵۸ درصد بیش از سال 96 به عراق کالا صادر کردند که ارزش آن به 4.5 میلیارد دلار رسیده است. همچنین ایران برای عراقیها، نخستین مقصد سفر است و در هفتماهه امسال حدود دو میلیون عراقی برای زیارت، گردشگری و درمان به ایران آمدهاند که از این جهت هم درآمد درخور توجهی نصیب ما میشود. این دلایل برای آمریکا کافی بود تا در آستانه دور جدید تحریمها، تلاش کند دولتی را در عراق روی کار بیاورد که آشکارا از ایران دور باشد؛ هم در بعد سیاسی و امنیتی و هم در بعد اقتصادی. ترامپ با گماردن مجدد رابرت مک گورک بهعنوان فرستاده ویژه از مدتها پیش از انتخابات اردیبهشت 1397 پارلمان عراق و در فرایند دولتسازی، تلاش کرد سیاست «دولت دور از ایران» را اجرائی کند. مک گورک بههمراه داگلاس آلن سیلمان، سفیر آمریکا در بغداد، در این مدت با تمامی گروههای عراقی اعم از سنی، شیعه و کرد ملاقات کرد و آنها را به حمایت از نخستوزیری مجدد حیدر العبادی فراخواند و هرجا لازم بود از تماسهای تلفنی و حمایتهای پمپئو وزیر خارجه آمریکا استفاده کرد. آنها با دنبالکردن دوگانهسازی کاذب «آنهایی که نزدیک جمهوری اسلامی ایران هستند و مستقلین» عراقیها را تهدید به افشای پروندههایشان کردند و سپس، تهدید داعش را پیش کشیدند. «غالب الشابندر»، سیاستمدار و تحلیلگر مشهور عراقی، دراینباره در گفتوگو با شبکه سعودی الحدث تأکید کرد: «مک گورک از طریق پیامهای شفاهی و مکتوب به بسیاری از سیاستمداران و نمایندگان منتخب در پارلمان جدید، به آنها وعده داده یا آنها را تهدید کرده است که اگر از نخستوزیری دوباره العبادی حمایت نکنند، واشنگتن با آنها از جمله از طریق بازگرداندن داعش بهشدت برخورد خواهد کرد». حازم الباوی، تحلیلگر عراقی نیز تحرکات فرستاده ترامپ در تعیین نخستوزیر را «بیسابقه» خواند و «شیخ قیس الخزعلی»، دبیر کل «عصائب اهل الحق» نیز گفت: «آمریکا به شکل علنی در تشکیل دولت در عراق مداخله میکند تا در برخی موارد شخصیتهای مدنظر خود را تحمیل کند». ناکامان عراق با وجود رایزنیها، وعدهها و تهدیدهای چندماهه فرستاده ویژه و سفیر ایالات متحده در بغداد، در نهایت دولت جدید عراق با ریاستجمهوری برهم صالح، سیاستمدار نوگرای کرد و نخستوزیری عادل عبدالمهدی کهنهکار شکل گرفت. آنها برای تشکیل دولتی هماهنگ با کاخ سفید در بغداد حساب ویژهای باز کرده بودند تا در پرتوی آن، فشار تحریم را بر ایران بیشتر کنند و مانع نزدیکی بغداد با تهران شوند. برهم صالح که با غلبه بر چنین فشارها و مخالفتهایی بر کرسی ریاستجمهوری نشست، در نخستین سفر رسمیاش بهعنوان رئیسجمهور عراق در نشست خبری مشترک با حسن روحانی، رئیسجمهور پیامی را به واشنگتن ارسال کرد که معنیاش همراهی بیشتر با ایران بود. او با چهرهای خندان به حسن روحانی نگاه کرد و گفت: «امروز پیامی روشن از بغداد آوردهام: در عراق اهمیت روابط با جمهوری اسلامی ایران را درک میکنیم». او در دیدار با رهبر انقلاب نیز مجددا تأکید کرد: «من با یک پیام صریح و آشکار به تهران آمدهام، عوامل و عناصر پیونددهنده دو ملت ایران و عراق، ریشه در تاریخ دارد و غیر قابل تغییر است». عادل عبدالمهدی نخستوزیر عراق نیز دو هفته بعد از آغاز تحریمهای آمریکا در 13 آبان 1397 با تأکید بر اینکه «به طرف آمریکایی گفتیم به ما دستور ندهید»، موضع دولت جدید عراق را چنین توصیف کرد: «در برنامه و شیوه وزارتی تأکید کردیم بخشی از نظام تحریمها نیستیم. اینکه آمریکا تحریمهایی را علیه کشور و اشخاصی تحمیل کرده، به خودش مربوط است و سیاست خود آمریکاست، این تصمیم عراق نیست، حتی این تصمیم (آمریکا)، تصمیم بینالمللی هم نیست. تحریمها مبتنی بر منشور و قطعنامههای سازمان ملل نیست که عراق بخواهد به آن پایبند باشد، ما بخشی از نظام تحریمها نیستیم، ما همچنین بخشی از هیچ تجاوزی علیه هیچ کشوری نیستیم. ما توانستیم این مسئله را به طرف آمریکایی و تمام طرفها تفهیم کنیم». عملگرایی ایرانی نگاهی به رویدادهای چند ماه اخیر روشن میکند آمریکا که بهدنبال رویکارآوردن یک دولت هماهنگ با واشنگتن و همراه با نظام تحریمها در بغداد بود، نتوانست به هدفش برسد. حیدر العبادی، نخستوزیر پیشین عراق، در گفتوگوی جدیدش با تلویزیون الشرقیه گفته ایران در نخستوزیرنشدن من در دور دوم نقش داشت. او بر اهمیت «دولت همراه در بغداد» برای واشنگتن تأیید کرده و دلیل دوباره نخستوزیرنشدنش را «پایبندیاش به تحریمهای آمریکا علیه ایران» میداند. از 18 اردیبهشت که ترامپ از برجام خارج شد، شش ماه و از آغاز تحریمها در 13 آبان بیش از یک ماه میگذرد، ایران تاکنون توانسته اجماعی بینالمللی علیه خروج آمریکا از برجام شکل دهد، نوسان نرخ دلار را مهار کند و شیب نزولی به آن دهد، با فشارهای دیپلماتیک و رایزنیهای گسترده فروش نفتش را فعلا حفظ و خریداران عمده نفت را از تحریم آمریکا معاف و اروپا را مجبور به ارائه مکانیسم جدید اقتصادی (SPV) کند و از سوی دیگر با تقویت مناسبات اقتصادی با همسایگان صادراتش را افزایش دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.