جليقهزردها؛ از راست افراطی تا چپ رادیکال
اردشیر زارعیقنواتی: آنچه در چند هفته اخیر در خیابانهای فرانسه میگذرد و موسوم به جنبش اعتراضی «جلیقهزردها» است، بدون هیچ تردیدی جنبشی ضدسیستمی را نمایندگی میکند که از راست افراطی تا چپ رادیکال را در درون خود جای داده است. فرانسه امروز بسیار ناآرام است و خیابانهای لوکس پاریس و دیگر شهرها، به میدان جنگ و تصویری از دود و آتش تبدیل شدهاند که بیشباهت به تصاویر تاریخی «کمون پاریس» نیست. هرچند از رخداد انقلابی کمون پاریس تا جلیقهزردها دو سده میگذرد، بستر ظهور و بروز هر دو (با اینکه اهداف متفاوتی را دنبال میکنند) یک موضوع واحد، یعنی «نارضایتی از وضع موجود» و شورش طبقات پایین علیه بالاییها است. از دهه 70 میلادی که نئولیبرالیسم همه عرصههای زیست اجتماعی را در چنبره خود گرفت تا به امروز که این مرحله در نظام سرمایهداری به دلیل افسارگسیختگی و تشدید شکافهای طبقاتی به پایان راه خود نزدیک میشود، گامبهگام زمینه و بستر اعتراض و شورش را مهیا کرده است. خیابانهای فرانسه امروز نماد همین وضعیت است و دیگر کشورهای اروپایی و حتی آمریکایی نیز بهزودی و در آینده نزدیک با چنین پدیده اعتراضی روبهرو خواهند بود و این نوع از شورشگری فعلا خارج از سازماندهی مشخص، مانند یک اپیدمی به چنین جوامعی هم سرایت خواهد کرد. به همین دلیل جنبش جلیقهزردها فقط یک مشکل فرانسوی نیست و جنبشی که در فرانسه کلید خورده است، در صورت کنترلنشدن و عدم پاسخگویی اساسی به مطالبات معترضان، گستره جغرافیایی و فرامرزی پیدا خواهد کرد. شاید در نگاه نخست موجب تعجب باشد که یک جنبش اعتراضی در جامعهای که احزاب و نهادهای مدنی قدرتمند دارد، چگونه در درون خود طیفها، طبقات و نیروهای سیاسی متفاوت و بعضا متضاد را جای داده است، اما این تصویر فروپاشی نظمی کهنه است که دیگر پاسخگوی مطالبات و منافع شهروندان نخواهد بود؛ به همین دلیل بروز و ظهور چنین جنبشهایی در واقع شورش شهروندان علیه نظم حاکم در وضعیت قطبیشدن و گسترش شکافهای اساسی در بطن جامعه است که حتی نیروهای سیاسی با گرایش و اهداف متفاوت و مخالف را هم دنبال خود میکشاند. اگر به همین جنبش جلیقهزردها توجه شود، از ابتدا بهدلیل موقعیت جنبشی و بدون سازماندهی آن تقریبا همه نیروهای سیاسی از چپ سوسیالیستی و رادیکال تا راست افراطی از آن حمایت رسمی نکردند، اما بعد از هفته دوم هر کدام از این نیروها تلاش کردند جایگاه خود را در درون آن پیدا کنند. این وضعیت تا حدودی ناشی از این مسئله بود که این پدیده و جنبش از ابتدا، خاستگاه و رهبری سیاسی مشخص نداشت و بیشتر صورتبندی یک جنبش اجتماعی-طبقاتی خودانگیخته را نمایندگی میکرد. نمونه ایرانی چنین جنبش اعتراضی را میتوان در وقایع دیماه سال گذشته در ایران هم مشاهده کرد که بخشی از شهروندان محذوف و محروم جامعه، وقتی که فشارها از آستانه تحملشان فراتر رفت، به خیابان سرازیر شدند و ورای خواست جناحهای حاکم خشم خود را بروز دادند. به همین دلیل حاکمان و نمایندگان نظم حاکم و همچنین نیروهای اپوزیسیون باید به چنین پدیدههای اعتراضی و جنبشهای بیسر، همزمان در ابعاد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی توأمان نگاه کنند. جلیقهزردهای فرانسوی مجموعه تودههای مردمی هستند که بهدرستی احساس میکنند ناعدالتی در جامعه حقوق بنیادین آنان را قربانی مطامع و امتیازات یک طبقه الیگارشی و قدرتمندی کرده است که اشتهای آنان همچنان سیریناپذیر است. در همین فرانسه، هرچند رهبران احزاب سیاسی با محکومکردن سیاستهای بهشدت نئولیبرالی «امانوئل مکرون» او را آماج انتقاد و سرزنش تند قرار دادهاند و حتی درخواست انحلال دولت و پارلمان را هم مطرح کردهاند، ولی به نظر میرسد هنوز در اروپا ظاهرا سیاستمداران متوجه وخامت آنچه در بطن جامعه میگذرد، نیستند. شاید این هشدار «پاتریک دو هاریک»، سرمقالهنویس روزنامه «اومانیته»، خطاب به دولت مکرون گویاترین سخن این روزهای الیتهای فرانسه باشد که میگوید «تعلل، حسابکردن روز، فرسودهشدن جنبش، افزایش نیروهای ضدشورش در خیابانها، حتی اعلام حالت فوقالعاده در کشور پاسخگوی خواستهای جنبش عدالتخواهی که سراسر کشور را فراگرفته است، نخواهد بود»؛ چراکه درواقع این جنبش ترکیدن بغضی است که زیر پوست جامعه بهمرور انباشته شده است. جنبش جلیقهزردها در فرانسه و جنبشهای مشابه در آینده نزدیک در دیگر جوامع محصول سیستم بهشدت طبقاتی و انباشت ثروت و امکانات در دست «یکدرصدیها» است که همزمان با دوران بروز آنارشی در نظم ملی و بینالمللی آستانه تحمل جمهور شهروندان را به سر آورده است و یقین حاصل کردهاند که مکانیسم تعبیهشده در سیستم موجود توان بالانس و کنترل این افسارگسیختگی را ندارد. واقعیت این است که در آخرین آزمون اصلاح درون سیستمی برآمدن کسی مثل امانوئل مکرون در فرانسهای که جابهجایی قدرت سیاسی در روند معمول آن در بین احزاب سنتی چپ و راست میانه شاخصه سیاسی آن بود و در انتخابات اخیر در نقض خود یک چهره نوظهور در صحنه سیاسی را به کاخ الیزه هدایت کرد، نشانههای عبور از نظم مألوف را نمایندگی میکرد که نهتنها پیام واقعی آن گرفته نشد که رئیسجمهوری جدید حتی در جهت مخالف آن بستر تشدید نارضایتی را فراهم کرد. اگر بسیار فوری و اورژانسی رهبران امروز فرانسه و دیگر جوامع در سیستم سرمایهداری نئولیبرال، این هشدار را جدی نگیرند، خیلی زودتر از انتظار این خشم انباشتشده هم فرانسه و هم دیگر جوامع را در چنبره اعتراضاتی که هر دم تندتر خواهد شد و حتی میتواند به خشونت کور هم منجر شود، گرفتار خواهد کرد. ظهور پدیدههای ضدتمدنی مانند مهاجرستیزی، تروریسم بینالمللی، برآمدن فاشیسم نوین، قدرتگیری راست افراطی و مهمتر از همه تشدید شکافهای طبقاتی نتیجه یک سیستم بهشدت بیمار است که امروز جنبشهایی اعتراضی مثل جلیقهزردها در فرانسه نماد جدیدی از همین فرایند است که اگر بهدرستی مدیریت و پاسخ داده نشود، میتواند جوامع اروپایی و شاید همه جهان را به سمت یک ناکجاآباد بکشاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.