خشونت ممنوع، حتی شما دندانپزشک عزیز
وحید رواقی*
در روزهای اخیر فیلمی در فضای مجازی منتشر شد که در آن دندانپزشکی ناشناس در حال درمان کودک و حتی پس از پایان درمان او، با رفتاری پرخاشگرانه کودک را توبیخ و سرزنش میکند؛ رفتاری که حتی در چارچوب تهاجمیترین روشهای قدیمی رفتار با کودک در دندانپزشکی نیز پذیرفتنی نیست. روزها پس از انتشار این فیلم در فضای مجازی و تا زمان نگارش این مطلب، انجمنهای دندانپزشکی و سازمان نظام پزشکی، برخلاف مسئولیت عرفی و حرفهای خود، از هرگونه اعلامنظر خودداری کردهاند. این سکوت این تصور نادرست را ایجاد کرده است که شاید چنین رفتاری از سوی دندانپزشک به ضرورت درمانی پذیرفتهشده باشد. در این یادداشت، تلاش کردهام به این سؤال پاسخ دهم که آیا بهکارگیری روشهای آزاردهنده مورد تأیید دندانپزشکی است؟ همچنین در پایان پیشنهاد خود را برای حمایت از کودکان در محیطهای دندانپزشکی مطرح کردهام. اضطراب دندانپزشکی پدیدهای شایع میان کودکان و بزرگسالان است. مطالعات ملی سلامت دهان در بریتانیا میگوید از هر 9 کودک و بزرگسال، یک نفر دچار اضطراب شدید دندانپزشکی است. علل پیدایش این اضطراب همیشه آشکار نیست؛ اما میدانیم احتمال وقوع آن در کسانی که در دوران کودکی خاطره ناخوشایندی از بهکارگیری روشهای ناخوشایند داشتهاند، بیشتر است. ازاینرو، هدف مدیریت رفتاری کودک در دندانپزشکی، تسلیمکردن او در میان پنجههای دندانپزشک و اثبات اقتدار و تواناییهای او نیست؛ هدف «پرورش احساس مطلوب در کودک نسبت به سلامت دهان خود است، بهگونهای که فرد در آینده خود در جستوجوی پیشگیری و بهبود سلامت دهان باشد». ناگفته پیداست گلاویزشدن با کودک و شماتت کودک حتی پس از پایان درمان، بههیچوجه در راستای اهداف ذکرشده نیست. حرفه دندانپزشکی برای مهار کودکانی که دچار بیقراری و اضطراباند، از روشهای گوناگون دارویی و رفتاری استفاده میکند. پاسخدادن به این سؤال که کدامیک از این روشها برتر است، ممکن نیست. امکانات موجود، میزان موفقیت این روشها، پیشرفتهای دارویی، سطح اضطراب کودک و نوع درمان کودک برخی از عواملی هستند که در فرایند تصمیمگیری تأثیرگذارند. علاوه بر اینها، تحولات اجتماعی، رضایت والدین و حساسیتهای فرهنگی جامعه نیز بر انتخاب این روشها تأثیر میگذارد. مجموعه این عوامل دست به دست هم داد تا برخی از روشهایی که در سالهای گذشته در دندانپزشکی رایج بودهاند، کنار گذاشته شوند. در همین راستا، بهکارگیری برخی روشهای دیگر مانند ایجاد محدودیت حرکتی برای کودکان نیز سالهاست محل بحث و انتقاد است. این روشها شامل گرفتن دستوپای کودک از سوی دندانپزشک یا همراه او یا بستن دستوپای کودک روی یک تخته است. بهکارگیری این روشها از سوی دندانپزشکان در کشورهای غربی در موارد خاص، به دلیل شباهت آنها به شکنجههای قرون وسطایی بارها خبرساز شده است. شباهت این روشها به شیوههای بازجویی و شکنجه متهمان در برخي کشورها تصادفی نیست. این روشها عموما بازمانده از دوران اقتدارگرایی پزشکی است؛ زمانی که پزشکان برای انجام درمان به هر حالت و حیلتی متوسل میشدند؛ گاهی حتی بیآنکه درباره شیوه درمان با بیمار مشورت کرده باشند یا رضایت او را به دست آورده باشند. آنها که تاریخ پزشکی را میشناسند، میدانند با معیارهای کنونی، بههیچوجه نمیتوان از بخشهایی از تاریخ این حرفه در دهههای گذشته دفاع کرد. تزریق سلولهای سرطانی به بیماران در آمریکا، خوراندن میزان زیادی قند به معلولان برای آزمایش تأثیر شکر بر بدن در سوئد و اختهکردن دگرباشان جنسی با هورمون در نظام درمانی انگلستان، بخشی از تاریخ حرفه پزشکی در دهههای اخیر است که تصور وقوع آن در شرایط کنونی امکانپذیر نیست. یکی دیگر از روشهای بدنام در دندانپزشکی، «دستگذاشتن روی دهان» است که در کمال شگفتی ردپای آن همچنان در کتابهای دندانپزشکی دیده میشود. این روش، در یک کتاب دندانپزشکی اطفال که به فارسی ترجمه شده و در دانشکدههای دندانپزشکی ایران نیز تدریس میشود، اینگونه توصیف شده است: «جلب توجه کودکان بهشدت ناسازگار برای برقراری ارتباط و بهدستآوردن همکاری ایمن». پشت این لفاظیهای ظاهرا عالمانه، حقیقتی زشت درباره شیوهای غیرانسانی نهفته است. در این روش، درمانگر با گذاشتن دست روی دهان کودک، تجربه ترسناکی را برای او رقم میزند تا کودک از ترس تکرار آن، به ادامه درمان تن دهد.حساسیت نسبت به بدرفتاری با کودکان در دهههای گذشته در کشورهای غربی سبب شد تا این روش و برخی دیگر از روشهای آزاردهنده در دندانپزشکی مورد بازنگری قرار گیرد.
25 سال پیش، دکتر پل کاسیمو از استادان سرشناس دندانپزشکی در آمریکا و از نویسندگان کتابهای دانشگاهی دندانپزشکی کودکان در یادداشت سردبیری نشریه دندانپزشکی کودکان آمریکا نوشت باید پذیرفت زمان بهکارگیری این روش، یعنی دستگذاشتن روی دهان، بهسر آمده است. در این یادداشت که با عنوان «شاید آخرین یادداشت درباره بهکارگیری دستگذاشتن روی دهان» منتشر شد، نویسنده در عباراتی نوشت: «دستگذاشتن روی دهان آهستهآهسته خواهد مرد، مرگی محتوم، روزی که نسل ما دندانپزشکانی که از این شیوه، درست یا غلط، استفاده میکردیم، بازنشسته شویم. در آن روز تنها ردپایی کمرنگ از آن در کتابهای مرجع دندانپزشکی و حقوق باقی خواهد ماند». پیشبینی این استاد دندانپزشکی سرانجام به وقوع پیوست. انجمن دندانپزشکی کودکان آمریکا 15 سال بعد (در سال ۲۰۰۸) این روش را از کتابچه راهنمای خود حذف کرد. انجمن دندانپزشکی کودکان بریتانیا نیز با هشدار نسبت به خطرات بهکارگیری این روش گفته است مواردی که استفاده از این روش قابلقبول است چنان غیرقابل تصور است که میتوان گفت بهکارگیری این روش دیگر پذیرفتنی نیست. پژوهشهای زیادی نشان میدهد این روش، حتی پیش از حذف نمادین آن، محبوبیت و پذیرش خود را میان دندانپزشکان و والدین در کشورهای مختلف دنیا از دست داده بود.این حساسیتها بهویژه زمانی که پای کودکان در میان باشد، دوچندان میشود. جامعه دندانپزشکی ایران نیز موظف است همسو با عرف جهانی، با شکستن سکوت خود در مقابل حوادث و خطاهایی که پای همکارانشان در میان است، صداقت خود را در پایبندی به اصول حرفهای اثبات کند. زمان آن فرارسیده است تا جامعه دندانپزشکی ایران همسو با دیگر کشورهای جهان استفاده از شیوههای تنبیهی و آزاردهنده برای مدیریت رفتاری یا مهار کودکان را در اولین گام برای دندانپزشکان عمومی که فرصت اندکی برای یادگیری رفتار با کودکان دارند، ممنوع کند. همچنین، در هماهنگی با دانشکدههای دندانپزشکی، آموزش چنین روشهایی از برنامه آموزشی دانشجویان دندانپزشکی حذف شود.ضرورت ممنوعیت بهکارگیری این روشها در ایران از کشورهای غربی به مراتب بیشتر است. به دلیل نبودن نظارت کارآمد بر فعالیت حرفههای سلامت، ناکارآمدی قوانین حامی حقوق کودکان و پنهانبودن مسئله کودکآزاری مشروعیتبخشیدن به این روشها حتی اگر در عمل در موارد اندکی استفاده شوند، آسیبهای فراوان به دنبال خواهد داشت. همچنین، از آنجایی که هزینه درمانهای دندانپزشکی در ایران در ازای اتمام درمان پرداخت میشود، این نگرانی وجود دارد تا دندانپزشکان استفاده از این روشهای آزاردهنده را در اولویت كار خود قرار دهند. چراکه این روشها به زمان کمتر و مهارتهای ارتباطی محدود نياز داشته و عموما ضریب موفقیت بالایی نیز دارند.امید است دندانپزشکی ایرانی خود را در جایگاهی فراتر از درمانگری در دهان ببیند.
