انتظاری که برآورده نشد
مهدی زارع . عضو وابسته فرهنگستان علوم
یک سال از زلزله آبان 96 ازگله سرپل ذهاب گذشت و کمتر از دو هفته پس از سالروز آن زمینلرزه، در شب چهارم آذر 97، رخداد زمینلرزهای با بزرگای 6.5 ریشتر در منطقه جنوب سرپل ذهاب مجددا خاطره آن شب ترسناک 21 آبان سال گذشته را در ذهن ساکنان منطقه زنده کرد. این اتفاق زمانی رخ داد که هنوز بخشی از ساکنان منطقه در مسکنهای جدید مستقر نشدهاند و هنوز بازسازی منطقه به پایان نرسیده است. در این منطقه، مجددا یکسری از پسلرزهها، در روزها و شبهای بعد از چهارم آذر 97 ادامه یافت و توجه عمومی به منطقه سرپل ذهاب برانگیخته شد؛ این سؤال مطرح شد که آیا مردم منطقه سرپل ذهاب زلزلهزده با این اتفاقها کنار آمدهاند یا اینکه توقعات آنها بجاست؟ ابتدا مرور کنیم توقعهای بجا از مدیریت بحران چیست؟ فهرستی از انتظارات اولیه را میتوان فهرست کرد؛ برقراری امنیت، شناسایی و ارزیابی سریع محلهای آسیبدیده، اولویتبندی امدادرسانی براساس میزان آسیب، مدیریت صحیح منابع امدادی و تقسیم و توزیع عادلانه بستههای امدادی. از نظر آسیبهای وارده به زیرساختها، انتظارات اولیه عبارتاند از برقراری سریع خدمات بیمارستانی، تعمیر راههای آسیبدیده (بهویژه جادههای بینشهری)، تأمین انرژی (برق، آب و گاز) و برقراری راههای مخابراتی (تلفن، موبایل و اینترنت). پس از مرحله جستوجو، نجاتوامداد، برای اسکان موقت این کارها باید انجام شود:
تأمین امنیت افراد و داراییهای خانوادههای زلزلهزده، برقراری سریع چادرهای اسکان موقت در مکان مناسب، توجه به شرایط اقلیمی و سرما و گرما در چادرها، دسترسی به امکانات بهداشتی (آب، دارو، حمام و سرویس بهداشتی) و حمایت روانشناختی از آسیبدیدگان. انتظار میرود بازسازی نیز پس از گذشت چند روز نخست و بعد از عملیات امدادونجات شروع شود؛ البته اینکه بازسازی با گذشت بیش از یک سال از رخداد زمینلرزه هنوز به پایان نرسیده، موضوعی قابل بررسی است که آیا تأمین هزینهها، طراحی نقشه مناسب، تأمین سریع مصالح باکیفیت و ساخت اصولی ساختمانها (در کندترین حالت) به بیش از یک سال زمان نیاز دارد؟البته در چهار روز ابتدایی بعد از زمینلرزه 21/8/96 مسئولان اعلام میکردند که امدادرسانی در مناطق زلزلهزده غرب ایران با شدت و قوت در حال انجام است و همزمان، بیشتر نمایندگان استان کرمانشاه در مجلس، از نارضایتی مردم خبر میدادند! مثلا احمد صفری، نماینده کرمانشاه در مجلس شورای اسلامی، چهارشنبه ۲۴ آبان در مصاحبهای با خبرگزاری ایلنا گفت: «به برخی روستاها هیچ کمکی نرسیده است». چیزی که از همان روزها کمبود آن حس شد، پرهیز از دادن وعدههای غیرمسئولانه و تعهد بلندمدت مسئولان و سلبریتیها (مشاهیر فرهنگی و ورزشی) در جمعآوری کمکها برای امدادرسانی و بازسازی مناطق آسیبدیده و اجتناب از حرکات نمایشی بود. از نظر رسانهای نیز رسانه ملی همزمان با انتشار اخباری از مناطق زلزلهزده، بهنحویکه همهچیز را تحت کنترل و اوضاع را مثبت نشان میداد، اخبار و گزارشهای محلی پراکندهای منتشر میشد که بر کمبودها و بیتوجهیها تأکید داشت. از این نظر، پیامهای عمدتا ضدونقیضی از منطقه زلزلهزده به مخاطب میرسید. با دنبالکردن رسانه رسمی و ملی ما و مقایسه آن با اطلاعات عمدتا مغشوش که از طریق شبکههای مجازی منتشر میشد، اغتشاشی طبیعی در فرایند امدادرسانی و انحراف زنجیره تأمین مناطق زلزلهزده رخ میداد. همزمان عملکرد رسانههای فارسیزبان برونمرزی عمدتا با هدف نشاندادن ناکارآمدی کل سیستم و بعضا با انتشار شبهاطلاعات دریافتی از افراد ساکن در منطقه (شهروند خبرنگاران)، به مختلکردن مدیریت بحران و افزایش سطح نارضایتی بیشتر دامن میزد. حقیقت آن است که سرپل ذهاب منطقهای است که در جنگ هشت ساله در خط مقدم قرار داشته و عملا از سال 1368 به بعد و در 29 سال قبل، در حال بازسازی بوده است. با تحمل هشت سال جنگ تحمیلی و آسیبهای ناشی از آن در منطقه مرزی کرمانشاه، توقع ساکنان متناسب با امدادرسانی دائمی دولت و حاکمیت در منطقه در سه دهه گذشته تنظیم شده است. واقعیت دیگر آن است که ما در کشور با پدیده کفران نعمت و بهتعبیری، «نفرین منابع» مواجهیم. «کفران و نفرین منابع» به دلیل اقتصاد رانتی/ نفتی امری عادی در ایران و کشورهایی نظیر ما تلقی میشود و مردم دریافت حقالسهم خود از «پول نفت» را عادی میبینند. مشکل دیگری که در سده اخیر (بهویژه از زمان رضاشاه تا امروز) دیده شده، توسعه نامتوازن و پیشرفت بر پایه مدلی یکسان برای همه کشور و در همه مناطق بوده است. عملا چنین توسعه نامتوازني با بیتوجهی به منابع و شرایط محلی متنوع در یک سرزمین مانند ایران در 85 سال گذشته، بهویژه در نیمقرن گذشته (از زمان اصلاحات ارضی در حکومت شاه تاکنون) تسریع شده است. چنین شکلی از «شبهتوسعه» در ایران در عمل، آمایش سرزمین را امری ناممکن کرده است. چنین توسعه نامتوازنی بهنحوی در سده گذشته ادامه یافته است که همه آحاد مردم کشور بهتدریج انتظاری یکسان از پیشرفت دارند که عمدتا بر پایه نگاهی اقتصادی و با تأکید و تکیه بر بالابردن سبک زندگی همخوان است. نقش تشکلهای مردمنهاد، بهویژه از زلزله پنجم دی 1382 بم تاکنون، در ایران پررنگتر شده است. البته در منطقه زلزلهزده سرپل ذهاب و همچنین در سایر نواحی زلزلهزده و سانحهدیده تشکلهای مردمنهاد تا زمانی که در شکاف بین مردم و دولت حرکت کنند، نه اعتماد دولت را به دست میآورند و نه مردم را نمایندگی میکنند؛ چراکه در دید دولت «اپوزیسیون سیاسی» و از دید مردمان «رابینهود» تلقی میشوند که هر دو غیرسازنده است! چالش دیگر که در شکلگیری انتظارات مؤثر است، مسئله فقر است؛ فقر اقتصادی و بهویژه فرهنگی همچنان در لایههای گوناگون جامعه ایران عمیق و سنگین است. با شهرنشینکردن مردم، الزاما نمیتوان توقع داشت مردم فرهنگ شهرنشینی هم پیدا کنند. شهرنشینی اگر فرایندی سطحی و تحمیلی باشد به هرچه بیشتر متوقعکردن مردم میانجامد. چنین شهرنشینیای یک محصولِ بلافاصله دارد و آن «حاشیهنشینی» است که بعضا ویژگیهایی رفتاری منفی ایجاد میکند و به آن دامن میزند. این اتفاق از بعد از انقلاب سفید در سال ١٣٤١ و اصلاحات ارضی بهبعد تسریع شده است. قومگرایی حاشیهنشینها موجب میشود بیشتر آنان با مفهوم ملتبودن (شدن) همذاتپنداری نکنند. در این نواحی همبستگی و علایق ملی همچنان دچار اشکال است و اولویتهای قومی بر اولویتهای وحدتبخش ملی توفق و برتری دارد. توجه متناسب و منطقی و مدیریت صحیح باید بهسرعت به پایان بازسازی و عادیشدن شرایط منطقه زلزلهزده سرپل ذهاب و بازگشت آرامش به زندگی مردم عزیز این منطقه بینجامد. هر نوع ناکارآمدی انتظارات را در جهتهای غیرسازندهای تقویت میکند که در نهایت به ضرر مردم چنین مناطقی و به ضرر منافع ملی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.