دانشجوهايي که ما بوديم
حسین جلالی : جوانبودن بخشي از ذات دانشجويي است. هنوز هم فعالان دانشجويي جوانان هستند، گيرم حالا حدود چهار ميليون نفر دانشجو باشند و ديگر دانشجويي در انحصار جوانان نباشد. اين جوانان نيز مانند گذشتگان خود روزي پا به سن ميگذارند. هرکسي به فراخور تجارب و گذشتهاش دوره فعاليت خود را بازخواني ميکند، نقاطي را به هم وصل و روايتي از گذشته ارائه ميکند. روايتها تعميمپذير نيستند؛ اما تشابه کم ندارند. داستان هر شخصي نکاتي دارد که ميتواند براي دانشجو-جوان امروزي حاوي نکته يا بصيرتي باشد. امسال وروديهاي سال 97 وارد دانشگاه شدند. 17 سال پيش يعني در سال 80 دو فعال دانشجويي وارد دانشگاه شدند؛ اولي در جامعهشناسي دانشگاه مازندران و دومي در مکانيک دانشگاه شريف پذيرفته شدند. هر دو فعاليت را در انجمن اسلاميهاي دانشگاه خود شروع کردند. حالا اين دو نفر در حوالي روز 16 آذر از سوي فعالان امروز دانشجويي به دانشگاهها دعوت ميشوند. حسام سلامت، دانشآموخته جامعهشناسي که بيشتر بر رشته خود متمرکز شده و در کارگاههاي آموزشي خود متون کلاسيکي مانند کتابهاي مارکس را آموزش ميدهد. آرمان اميري، بلاگر اصلاحطلبي است که بيشتر با مواضعش در «مجمع ديوانگان» شناخته ميشود. دغدغه او بحثهاي تحليلي است و آخرين پروژه او که «نقد پروژه اصلاحات» بود، او را در متن گفتوگويي قرار داد که فعالان انجمنها يکي از مخاطبانش بودند.
آرمان امیری: 13 آبان ما نگرفت
حالا که در دهه چهارم زندگي خودت سير ميکني، چه خطاها و اشتباهاتي از دوره فعاليت 20سالگيات براي خودت پررنگ است؟ ما بهشدت ضعف تحليل داشتيم، خيلي وحشتناک بود. سال ۸۲ تصور ما اين بود که قضيه رد صلاحيتهاي مجلس ششم همهاش بازي است، بازياي که اصولگرايان راه انداختهاند. تحليل ما اين بود که اصولگرايان که مجلس بروند، سربازي را برميدارند، آزادي ميدهند و سراغ اصلاح اقتصاد هم ميروند تا خودشان باقي بمانند. اين تصور از دو جهت احمقانه بود؛ اول اينکه آنها اين کار را نميکردند و دوم اينکه ما فکر ميکرديم سياست جايي است که اگر طرف تمام مشکلات مردم هم حل کند، ما باز بايد با او مشکل داشته باشيم. اين تحليل فقط برای ما نبود. تازه ما در دانشگاه «شخص عاقلتر» بوديم. تحليلهاي شما ميتوانست بهتر هم باشد؟ شايد نميتوانست. يک مسئله دووجهي است. ما آن زمان بهشدت استقلال خودمان را حفظ ميکرديم و وقتي استقلال خودت را حفظ ميکني، بايد خودت هم فکر کني. به قول تو در ۲۰، ۲۱ سالگي آدم چه فکري بکند! درست است که پيادهنظام نميشديم؛ اما ما ديگر به حرف هيچ کسي گوش نميداديم. نميدانم تقصير ما بود، تقصير فضاي روشنفکري بود یا تقصير احزاب. موضوع را بيشتر از منظر تأثيرگذاري بيروني نگاه کردي، اگر بخواهي از درون به ماجرا نگاه کني و اشتباهاتي را که تأثير آن بر رويههاي دروني تشکل بود، بگويي، به چه اشاره ميکني؟ اين از آن مواردي است که نميدانم ما لجوج هستيم و نقدناپذير يا دست بر اتفاق آن تشکلي که ما داشتيم، در اين زمينه عملکرد فوقالعادهاي داشت. نهتنها امروز نقدي به آن ندارم؛ بلکه همهجاي آن را نقطه مثبت هم ميبينم. چه کاري ميکرديد که جاهاي ديگر انجام نميدادند؟ کاري که به نظر من فوقالعاده مهم بود و باعث ميشد حتي تحليلهاي غلط ما را به فاجعه نبرد، خط قرمزي بود مبني بر اينکه انجمن ما صداي هرکسي است که بخواهد. يک ابزار بود. خط قرمز اين بود که هيچ برنامهاي وتو نشود و برای اين قضيه هم هزينه ميداديم. در موضوع زنان و آن کمپين يک ميليون امضا براي برابري، ما اصلا به اين کار اعتقادي نداشتيم و درعينحال اينها در دانشگاه شريف جشنواره برگزار کردند، دو روز طول کشيد و از همه کشور آمدند. ما ميگفتيم چون انجمن فراگير است، همه دانشجويان دانشگاه در رأيگيري شرکت کنند. دانشگاه ميگفت که فقط اعضاي انجمن اسلامي در انتخابات شرکت کنند. از سال دوم احمدينژاد که خيلي رفتيم زير فشار، دانشگاه بر اين نقطه دست گذاشت؛ چراکه يک قدرتنمايي بود. در دانشگاهي که حدود شش هزار نفر دانشجو داشت، ما بين دو تا سه هزار نفر رأيگيري برگزار ميکرديم. عملا يک پارلمان دانشجويي راه انداخته بوديد؟ احسنت. اعتقاد ما اين بود که انجمن تشکل فراگير دانشگاه است. چطور اين تشکل متکثر سرپا ماند و از درون به مشکل نخورد؟ بهاينخاطر که قدرت به شوراي عمومي منتقل شده بود. شوراي مرکزي مسئول اجرائي انجمن بود. تصور خيلي از انجمنهاي فعلي اين است که شوراي مرکزي رئيس است. ما چنين اجازهاي نميداديم. ما توانسته بوديم انجمن را بهعنوان يک پاتوق حفظ کنيم. براي همين معمولا آنجا بچهها بودند. اغلب تعجب ميکنند که ما در انجمن موسيقي گوش ميداديم. انجمن ما موسيقي خود را در تمام سالن مرکزي دانشگاه شريف پخش ميکرد. کسي جرئت نميکرد در اين موضوعات به ما گير بدهد. سيگارکشيدن هم در دفتر آزاد بود. من هم ابتکار به خرج دادم و سماور گرفتم و آنجا با ۵۰ تومان چايي ميداديم تا خرج انجمن دربيايد. اغلب وجه تأثيرگذاري فعاليت دانشجويي را برجسته ميکنند اما خود تو چه تأثيري از آن فضا پذيرفتي؟ بههرحال بچههايي ميآمدند انجمن که فعالتر بودند. در آن جمع آدم در کورس مطالعه ميافتاد. به چشم ميآمد که شما چقدر رمان کم خواندهاي يا چقدر تاريخ کم خواندهاي. در فضاي دانشگاه شريف من قطعا ميانگين به بالا بودم اما در انجمن چگالي بالا ميرفت و در يک نوع رقابت ميافتادي. فارغ از آن کار تشکيلاتي را ياد ميگيري، لابيکردن را ياد ميگيري و ضرورت آن را متوجه ميشوي. الان که به عقب نگاه ميکني بهنظرت چه کاري بود که بهتر بود نميکردي يا بالعکس کجا بايد وقت بيشتري ميگذاشتي يا بهتر بگویم ميگذاشتيد که نگذاشتيد؟ ببين ما يکسري خاطرات بد از آن دوره داريم. تعداد زيادي آدم عجيبوغريب از آنجا درآمد، بعضيها وارد دولت شدند، خيليها هم رفتند فعال اجتماعي و سياسي شدند و الان هم شناخته شدهاند. همه براي يک دوره و يک انجمن بوديم. به اين دليل که آن انجمن خيلي فعال بود، اتفاقي که افتاد اين بود که تعداد زيادي آدم آنجا سوختند؛ زندگيشان نابود شد. در همان انجمن يکي از بچههاي ما خودکشي کرد. سه يا چهار نفر از بچهها نتوانستند درسشان را تمام کنند. يکنفر را دانشگاه بهصورت غيرمستقيم اخراج کرد و اکثر بچهها که بعدا هم ارشد و دکتري قبول شدند، هيچکدام زير شش سال درسش را تمام نکردند. ما ۳۰، ۴۰ نفر بوديم که پاتوقمان انجمن بود. البته اغلب خيلي فعال آنجوري نبودند اما حضور داشتند. حدود 70 نفر از دوستان دبيرستان من از تيزهوشان، شريف قبول شدند، من خودم اولين باري که سال ۸۰ رفتم انجمن، ميرفتم پيش يکي، دو تا از اين بچهها که بازي ميکردند. ما اينطوري جذب شديم. انجمن شايد هميشه تا ۱۰ شب باز بود؛ يعني تا ۹ شب آنجا ۳۰، ۴۰ نفر آدم بودند. خيلي رونق داشت. همه توي آن فضا بودند. از آن ۳۰ نفر پنج نفر فعال انجمن بودند و برنامه ميگذاشتند و مطلب مينوشتند اما ذهنيت بقيه را همين فضا شکل ميداد. در آنجا بعد از چند درگيري و فشارهايي که ايجاد شد، فضا خيلي افسرده شد. يک عده بريدند... بقيه که ميخواستند مقاومت کنند، سرخورده، افسرده و مشروطي بودند. ما يک خودکشي ناموفق هم داشتيم که بهخاطر حکمي بود که خورده بود. فشار فضا خيلي زياد بود. ما هنوز هم با آن نسل در ارتباط هستيم و همه از آن دوره زخمهاي عميقي داشتند. ميشد به نحو ديگري با فضا روبهرو شد؟ همين! شايد اگر اينقدر کار را جدي نگرفته بوديم و فشار را روي خودمان کم ميکرديم... الان شما ميگوييد تأثير مملکتي آن انجمن چه بود؟ اولوآخرش هيچ؛ اما مطمئنا ۲۰، ۳۰ نفر آدم که شش سال زندگي خودش را آنجا بود با زخمهاي عميقي از آنجا بيرون آمدند. ۸۴ يک اتفاقي افتاد، ما تا 10 سال يعني ۹۴ براي آن سالگرد ميگرفتيم و خانه هم جمع ميشديم. ديگر دانشگاه نبوديم اما نتوانسته بوديم از زيربار آن خارج شويم. آن آدمها خيلي آسيب ديدند. مثل ۱۳ آباني است که جماعتي آن کار را انجام دادند [تسخير سفارت آمريکا]؛ عبدي، ميردامادي، اصغرزاده و بقيه. آنها به اين حادثه ميخ شدهاند و اسمهايشان به هم لينک شده است. فقط در مورد ما آن ۱۳ آبان نگرفت. کار ما نگرفت ولي ما به آن و به هم ميخ شديم و اکثرا زخمهاي عميق برداشتند. فکر ميکنم یکبار خانم مهرانگيز کار يا شخص ديگري به بچهها توصيه خوبي کرده بود. به بچهها گفته بود، فکر نکنيد بار دموکراسيخواهي اين مملکت را شما ميکشيد. شما هم هستيد اما همه آن را شما نميکشيد. هروقت خسته شديد، مقداري اين بار را زمين بگذاريد. برويد چرخي بزنيد، برويد مسافرت، برويد عاشقي کنيد. اگر چيزي هست که همه بارش را شما ميکشيد، مردهشور آن چيز را ببرند. به نظرت کدامیک از کنشها يا رويههاي آن موقع خودت و دوستهايت تحسينبرانگيز بود؟ از مرور کدام بخش آن خاطرات لذت ميبري؟ ويژگي جواني روح طغيانگري است ولي من اين روح را ستايش ميکنم. فکر ميکنم اين روح کم شده است. جامعهاي که طغيانگري و آرمانگرايي نداشته باشد، به بيصفتي ميافتد.
حسام سلامت: درون امکانهاي وضعيت بوديم
چه شد که فعال دانشجويي شدي؟ با يک هدفگذاري به دانشگاه رفته بودم و از همان روز اول به دنبال فعاليتها و تشکلهايي که وجود داشت، رفتم و تقريبا ميتوانم بگويم از همان روز اول نيز شروع کردم. آن موقع اوج دوران فعاليت انجمنهاي اسلامي بود، يکسري کانونهاي فرهنگي وجود داشت و شوراي صنفي. تبعا چون من گرايشهاي سياسي داشتم، وارد انجمن اسلامي شدم و تا آخرين روزي هم که از آن دانشگاه رفتم. اين گرايش سياسي از کجا ميآمد؟ ذهن سياسي من عملا سال ۷۸ شکل گرفت؛ بهواسطه ماجراهايي که در کوي دانشگاه پيش آمد. يادم هست که در بابل - شهر خودم - هرروز که از مدرسه بيرون ميآمدم، اخبار را ميديدم و روزنامهها را دنبال ميکردم. آن موقعها بهار مطبوعات در ايران بود و بهشکل وسيعي اين حوادث پوشش داده ميشد. ماهواره نبود و يادم هست که پدرم راديو را دنبال ميکرد. رفتهرفته از مجراي آن تجربه سياسي که سال ۷۸ ايجاد کرد در حالوهواي سياسي آن موقع که حتي در بابل هم ميشد تنفسش کرد، افتادم و درگير فضاي سياسي شدم. با وجود اين هنوز قصدي براي جامعهشناسيخواندن يا فعالاجتماعيشدن، نداشتم. سال ۷۹ در کلاس معارف اسلامي خيلي تصادفي اسم اگزيستانسياليسم به گوشم خورد. انگار ضربهاي به ذهنم خورده باشد. يکي که در آن کلاس همکلاس من بود «عصر ما» ميخواند. عصر ما ارگان رسمي حزب مجاهدين انقلاب اسلامي بود. او با مقالاتي که ميخواند در کلاس معارف اسلامي حرف ميزد. دبير ديني ما با اينکه مسلمان دست راستي بود، اما براي گفتوگو فضا ميداد. من در حيرت فضاي گفتوگو اين دو نفر به اين بحثها علاقهمند شدم. بعد سر بحث و دوستي را با اين همکلاسی که فقط هم اين کلاس را با يکديگر داشتيم - او رياضي و فيزيک ميخواند و من تجربي - باز کردم. او کتابهاي شريعتي را به من داد و من تغيير فاز دادم. شريعتي ضربه نهايي را به من زد. از کسي که ميخواست علوم تجربي بخواند و پزشک بشود تصميم گرفتم انساني شرکت کنم. با يک سر بسيار بسيار پرشورِ شريعتيزده و قائل به مسئوليت اجتماعي و مداخله در وضعيت و اينطور رؤياها، علوم اجتماعي دانشگاه بابلسر قبول شدم. در آن سالها شريعتي ميانجي ناپديدشونده بود، ميآمد کار خودش را ميکرد و بعد از يکي، دو سال خيلي سريع از او عبور ميکردي؛ يکي سروشي ميشد، يکي لاييک ميشد، يکي چپ ميشد. رسالت اجتماعي خود را در دانشگاه چطور دنبال ميکردي؟ براي من جوان ۱۹، ۲۰ ساله در اوايل دهه ۸۰ نه پروژه سياسي آنچنان تعريفشدهاي وجود داشت، نه ايدئولوژي، بلکه فضا بود که از ۷۶ به بعد باز شده بود؛ يعني ميل به مشارکت و مداخله در وضعيت. يکجوري هويت يک نسلي از بچهها اينطور شکل گرفت که کاري بکنند، در وضعيت مداخله کنند و خودشان را پيدا کنند و احساس کنند که کسي هستند، يا به تعبيري که من سالها بعد براي آن به کار بردم احساس کنند که سوژه هستند و عامليت دارند. «خود را پيداکردن» از مجراي فعاليتهاي سياسي و فعاليت اجتماعي درون قلمروي دانشگاه.تنها افقي که دستکم تا نيمه دوم دهه 80 در فضاي سياسي ايران وجود داشت، افق اصلاحطلبي بود. همه ما يکجورهايي اصلاحطلب بوديم، بدون آنکه بدانيم اصلاحطلبي چيست و مرام آن کدام است و از کجا نشئت ميگرفت و تبارش چيست. من رفتهرفته از فضاي روشنفکري ديني عبور کردم و سعي ميکردم راهي براي بيان افکار سکولار خودم پيدا کنم، اما اصلاحطلبي اين افق را تسخير کرده بود. تنها گفتماني بود که صدا داشت، تريبون داشت و آدمهايش روشن و واضح کار ميکردند. بعد از شکست اصلاحطلبي در سال ۸۴ بود که گفتمانهاي ديگر هم توانستند ابراز وجود کنند و شکل بگيرند. کلاس معارف را يک نقطه عطف کردي، آيا ميتواني چنين نقاط عطفي را هم در دوره فعاليت 80 تا 85 خودت برجسته کني؟ من بيشتر بهمثابه يک برهه آزمون و خطا به آن دوره نگاه ميکنم؛ برهه تجربهاندوزي. اولين ميداني بود که در آن قرار گرفته بودم. از دبيرستان وارد فضايي شديم که تشکلها و نهادهايي داشت که ميتوانستي بروي آنجا و بگويي که من هم هستم و من هم ميخواهم کار کنم. تا توانستم سعي کردم تجربه کنم و فعاليت اجتماعي را به معني دقيق کلمه ياد بگيرم؛ پر از خطاها بود، پر شورمنديها بود، پر از جوانيکردنها بود، پر از سرهاي پرسودا بود. از لابهلاي آنها بود که خودمان را پيدا کرديم و فراتر از زندگي شخصي خودمان يک آرمان جمعي پيدا کرديم که البته انتزاعي بود و خيلي هم براي ما معنا نشده بود. روايت خود را بهگونه بيان کرديد که گويا همهچيز ناگزير بود، اما آن جوان 20 ساله کجاها را ميتوانست متفاوت عمل کند؟ راستش را بخواهيد جوابم تقريبا اين است که هيچي. هر تجربهاي که ميشد از سر گذراندم؛ همهجور فعاليت، همهجور برنامه، کلاسها را برهمزدن، تجمع براي آقاجري گذاشتن، در اتاق رئيس دانشگاه بستنشستن، در چمن دانشکده عدهاي را جمعکردن و نقشهکشيدن... . يعني هر آنچه شد محتوم بود؟ محتوم نميتوانم بگويم، بلکه ما درون امکانهاي وضعيت بوديم. چيزي فراسوي آنچه کرديم ممکن نبود. چيزي وجود نداشت که من الان بگويم اگر از آن استفاده ميکردم، فيلي هوا ميکرديم. يک ديسکورس وجود داشت و آن ديسکورس اصلاحطلبي بود و يک تشکل بود و آن انجمن اسلامي. ديگر اين وسط تو بودي و انواع تجربههايي که بر حسب وضعيت تاريخي و اتفاقات روز که پيش ميآمد. از اين حيث گذشته برايم نه حسرتي دارد و نه فرصت ازدسترفتهاي. من بهتمام خودم را در آن دوره وقف فعاليت کرده بوم. صبح هشت ميرفتيم دانشگاه و غروب با جارو ما را از دانشگاه جمع ميکردند. من اينطور به داستان نگاه ميکنم. خطايي در وجه جمعي فعاليت شما بود که اجتنابپذير باشد؟ اگر بخواهم صادق باشم، نه. بعدتر که من از بابلسر آمدم تهران، وارد دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران شدم و به «مرکز» آمدم. از ۸۵ به بعد ديگر خودم را درگير انجمن نکردم. همان موقع تجديدنظرم را در واقعيتي که تجربه ميکردم انجام دادم و آن اين بود که کمتر به سراغ تشکلهايي بروم که به نظرم وظيفه تاريخي خودشان را انجام داده بودند و ترجيح دادم بيشتر فرد باشم و مستقل راه خودم را پيش ببرم. نميتوانم تحولاتي که در زندگي خودم رخ داده را مستقل از تحولات کلانتري که در عرصه سياسي کشور اتفاق افتاد، توضيح دهم يا حتي آن را بفهمم. متوجهام که رد واقعيت بيرون از من درون کنشها و رفتارها و خطاهاي من کاملا قابل پيگيري است. فردي چون من دائم در نسبت با دنياي بيرون از خودش بود. درباره الگوهاي موفق و ناموفقي که در دوره فعاليت خود داشتيد چه ميتوانيد بگوييد؟ آن موقع بيشتر از هرچيز جنبش دانشجويي زاده اصلاحات بود و در ارتباط با يک جنبش دانشجويي وسيعتر. انحصار گفتمان اصلاحطلبي بر آن حاکم بود و نقش يک تريبون را بازي ميکرد. عمده فعاليتي که ما داشتيم اين بود که دست يک ميهماني را از تهران بگيريم و به شهرستان بياوريم تا براي ما سخنراني کند. مسائل جنبش دانشجويي، از جمله ما، مسائل کلان جامعه بود؛ شرکت در انتخابات، از اين حمايت کنيم و از آن حمايت نکنيم. اما از اوايل دهه ۹۰ فضاي جنبش دانشجويي عوض شد. جنبش دانشجويي يک جناح چپ پيدا کرد که عمده تأکيد آن بر خود مسئله دانشگاه بود؛ دانشگاه چطور بايد اداره شود؟ چه سازوکاري بايد بر آن حاکم باشد. اين موضوع نيز از مجراي نقد وضعيت تاريخي دانشگاه ممکن شد؛ منظورم نقد پوليسازي، کالاييسازي، تجاريسازي و داستانهايي که شنيدهايد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.