مهرشاد ايماني: نقش دانشجويان بر روند سياسي و اجتماعي ايران در تاريخ معاصر بر کسي پوشيده نيست؛ تأثيري که گاه با پرداخت هزينههاي بسيار بالا و تا سرحد جان همراه بوده است. شايد مهمترين دليل چنين موضوعي آرمانگرايي دانشجويان در زمينههاي مختلف است و اين روحيه آرمانگرایي مطالبهگر بدون درنظرداشتن مصالح فردي به طرح مسئله ميپردازد. به اين دليل مسئولان در طول تاريخ ايجاد دانشگاه در ايران چندان موافق توسعه آزادي بيان در دانشگاهها نبودهاند، زيرا پرسشهاي اين بخش از جامعه، آنها را درگير مناقشات بسياري ميکند. در کنار چنين ستايشي نبايد از مضرات آرمانگرايي احساسي در ميان دانشجويان نيز غافل شد. دانشگاه ميتواند محل توليد انديشه باشد و انديشه ايجادشده در اين نهاد نيز ميتواند بر جامعه و حکومت تأثير بگذارد؛ بنابراين هنگامي که دانشجويان که ابزار تحرک اجتماعي را در دست دارند، بدون درنظرگرفتن تمام ابعاد يک موضوع مرعوب عوامگرايي جناحهاي سياسي ميشوند، نهتنها ديگر نميتوانند منشأ اثرات و تحولات مثبت اجتماعي باشند، بلکه به ابزار دست گروههاي سياسي تبديل ميشوند. البته اين استحاله با عاملي ديگر نيز ميتواند
ايجاد شود و آن انقباض از سوي نهاد قدرت است. هنگامي که هزينههاي آرمانگرايي منطبق با واقعيت بالا ميرود، سطح فعاليت دانشجويان از اثربخشي کلان به جانبداريهاي جناحي و حزبي تقليل مييابد و ايشان جايگاه خود را از مولدان انديشههاي اجتماعي به تسهيلکنندگان مسير احزاب تغيير ميدهند؛ رخدادي که شايد پس از اتفاقات سال 78 بيش از پيش خودنمايي کرد؛ بهنحويکه نهاد دانشگاه به ميزاني تضعيف شد که جز حمايت از احزاب سياسي و تسهيل مسير آنها کارکرد ديگري نداشت. در اين چرخه، زماني مشکل دوچندان ميشود که احزاب سياسي، کارکرد حزبي خود در قبال دانشجويان را برآورده نميکنند و تنها در بزنگاههاي انتخابات به سراغ ايشان ميآيند. هنگامي که دو عامل فوق، منفردا يا مجتمعا بر نهاد دانشگاه عارض ميشود، دانشجو از کارکردهاي اصيل خود بازميماند و نميتواند به درستي ايفاي نقش کند و نتيجه منفي چنين حالتي نبود توليد انديشه از بطن دانشگاه است. البته اين حالت منحصر به بعد از انقلاب نيست و در مطالعه سير تاريخي پيش از انقلاب نيز چنين حالتي بلکه با شدت بيشتر ديده ميشود؛ بهنحويکه دانشگاه در بسياري از مقاطع، بلندگوي جناحي بسياري از گروهها بود.
حتي بايد به ياد آورد که در آن زمان دانشگاه تريبون گسترش آرای گروههاي مسلح نيز بود. مصطفي تاجزاده، فعال سياسي اصلاحطلب، باور دارد که دانشگاه ميتواند از جامعه تأثير بگيرد، اما بهتر است که مريد و شيفته احزاب و گروههاي سياسي نشود. او معتقد است که تقويت نهاد دانشگاه در گرو استقلال فکري و عملي دانشجويان است و آنها نبايد به سربازهاي حزبي تبديل شوند. براي بررسي آسيبهاي جنبش دانشجويي در ايران ساعتي را با اين فعال سياسي به گفتوگو نشستيم که مشروح آن را در ادامه ميخوانيد.
يکي از مهمترين نهادهاي اجتماعي در تاريخ معاصر براي پيشبرد اهداف جمعي دانشگاه بوده است؛ بهطوريکه حتي محتواي روز دانشجو نيز به اعتراض تعدادي از دانشجويان به ديدار رسمي ريچارد نيکسون، معاون رئيسجمهور وقت آمريکا بازميگردد. نهاد اجتماعي دانشگاه در مهمترين تحولات پيش از انقلاب؛ يعني از کودتاي سال 32 تا انقلاب اسلامي در سال 57 چقدر مؤثر بوده است؟
تأسيس دانشگاه تهران و اعزام دانشجو به خارج از کشور در زمان رضاشاه زمينهساز تحولات مهمي در تاريخ معاصر شد. دانشجوياني که در خارج تحصيل کرده بودند با ايدههاي جديد و انتقادي به کشور بازگشتند و براي تحقق عقايد خود تلاش کردند. نگرش دانشجويان اعزامي با نگاه رضاشاه در تضاد بود و همين عامل باعث شد که پروژه اعزام دانشجو متوقف شود، اما رويکرد آزاديخواه و عدالتطلب دانشجويان، سايه مهر خود را بر همه رخدادهاي مهم بعد مانند نهضت مليشدن صنعت نفت و سپس مقاومت در برابر دولت کودتا انداخت.
شما با رويدادهاي ابتداي انقلاب به خوبي آشناييد. در آن زمان مشاهده شد که همان روحيه آرمانخواه تعدادي از دانشجويان، فضاي سياسي داخلي و بينالمللي ايران را بسيار دچار چالش کرد. تا چه ميزان ميتوان به رويکرد کنشگرايانه دانشجويان اعتماد کرد؟
دانشگاه در جريان انقلاب اسلامي نقش زيادي داشت و اساسا يکي از کانونهاي مهم مبارزات مردم در دهههاي بعد از کودتا به شمار ميرفت. نقش دانشگاه پس از پيروزي انقلاب در تأسيس نهادهاي انقلابي مانند جهاد سازندگي و نيز در هشت سال دفاع مقدس انکارناپذير است. حتي تحرکاتي مانند اشغال سفارت آمريکا نيز آنچنان مهم است که سرنوشت کشور را تحتالشعاع خود قرار داد. فارغ از آنکه موافق يا مخالف آن اقدام باشيم بايد بپذيريم که اقدام دانشجويان در آن برهه بر آينده سياسي ايران اثرگذار بود. اين نقش بعدها نيز ادامه پيدا کرد. شايد مانند سياستورزان بر بسياري از فعاليتهاي دانشجويان نيز در سالهاي پس از انقلاب نقدهايي وارد باشد اما چنين نقدهايي نبايد مانع فعاليت کنوني آنها شود زيرا نه ممکن و نه مفيد است. بهجاي اعمال محدوديت بر فعاليت ايشان بايد موازنه مثبتي برقرار شود که از يک سو دانشگاهيان فضاي بازي براي تحقق آرمانهاي خود داشته باشند و از سوي ديگر با تقويت نهادهاي مدني ديگر مانند احزاب، مطبوعات و اتحاديههاي مستقل و آزاد اين امکان ايجاد شود که همه افراد بدون ترس از عقوبتها، عقايد، سلايق و ترجيحات خود را مطرح و دنبال کنند و جامعه
بتواند علاوه بر نقد تمام انديشهها و عملکردها در يک تعامل مثبت، رويکرد و رفتار دانشجويان را نيز نقد کند. اگر چنين حالتي ايجاد شود هم دانشگاه ميتواند از افکار ديگران به درستي بهره بگيرد و هم جامعه ميتواند از پتانسيل دانشگاه استفاده کند و همه اين عوامل باعث ميشود که تکگويي سياسي در کشور ريشهکن شود.
وقتي به تاريخ جنبش دانشجويي نگاه ميکنيم، درمييابيم که با رويکارآمدن جريان اصلاحات، دانشگاه به يکي از پايگاههاي اصلي تحولات اجتماعي تبديل شد. مناسبت و تأثير اصلاحات بر دانشگاه و بالعکس تأثير دانشگاه بر اصلاحات را چگونه ارزيابي ميکنيد؟
دانشگاه نقش بيبديلي در پيروزي آقاي خاتمي و خلق حماسه دوم خرداد سال ۷۶ داشت. اين نقش، چنان برجسته بود که دانشگاه به يکي از دو بال پرواز جنبش اصلاحات تبديل شد. بال دوم مطبوعات بود که نقش تأثيرگذار خود در اصلاحات را عمدتا بعد از پيروزي آقاي خاتمي در انتخابات ايفا کرد. مطبوعات توانست به طرح و بسط ايدههاي جديد بپردازد و راه را براي اصلاح امور در تمام عرصهها باز کند و با چنين رويکردي ارتباط وثيقي بين اصلاحطلبان و مردم برقرار کند.
برخي باور دارند که جنبش دانشجويي به همان ميزاني که توانست در دولت آقاي خاتمي رشد کند، پس از رخداد کوي دانشگاه و شرايط به وجودآمده توسط بعضي از جريانها دچار ضعف و انزوا شد. حتي شايد بتوان گفت که بعد از آن اتفاقات تاکنون نيز آنطور که انتظار ميرفت چه در حوزه کنشگري اجتماعي و چه در عرصه انديشهاي نتوانست بهطور کامل ايفاي نقش کند. به نظر شما که در دولت اصلاحات نيز داراي مسئوليت بوديد، آقاي خاتمي حمايت لازم را از دانشجويان نکرد يا آنکه فشارها آنقدر زياد بود که کاري از دست رئيسجمهور نيز بر نميآمد؟
يکي از مهمترين دلايل برخورد در سال ۷۸ آن بود که برخي از نيروها نميتوانستند نفوذ دانشگاه را تحمل کنند؛ از اينرو تلاش کردند که دانشگاهيان را چنان منفعل کنند که نتوانند آنچنان که بايد و شايد از نهضت اصلاحات حمايت کنند. اين نقش بعدها با محدودشدن مطبوعات کامل شد تا به قول خودشان دو بال اصلاحطلبان چيده و پرنده اصلاحات زمينگير شود. آقاي خاتمي تلاش زيادي براي حمايت از دانشجويان انجام داد اما ضربه واردشده به دانشگاه چنان سهمگين بود و هزينه فعاليت سياسي چنان بالا رفت که دانشگاهيان در کوتاهمدت منفعل شدند. بعدها البته با پيدايش فضاي مجازي، نقش پيشتازي دانشگاه تا حدود زيادي به حاشيه رفت.
قدري از توقيف روزنامه سلام و فضاي آن دوران بگوييد.
روزنامه سلام در دهه 70 نقشي تاريخي در تبيين انديشههاي اصلاحي و پيروزي اصلاحات ايفا کرد؛ به اين دليل برخي کينه بزرگي از اين روزنامه در دل داشتند زيرا براي آنها قابل پذيرش نبود که با رويکارآمدن دولت اصلاحات رؤياي مديريت انحصاري براي هميشه از بين برود؛ بنابراين به مقابله با روزنامه سلام برخاستند. در مقابل طرفداران اصلاحات دموکراتيک بسيج شدند تا مانع چنين رخداد تلخي شوند.
سياستهاي بسته دولت محمود احمدينژاد چه تأثيري بر فضاي دانشگاهها داشت؟
احمدينژاد با آنکه خود را دانشگاهي ميدانست بيشترين تلاش را براي لطمهزدن به استقلال دانشگاه کرد. دولت او با ايجاد موانع متعدد در راه فعاليتهاي مستقل و انتقادي دانشجويان، استقلال نهاد دانشگاه را نشانه رفت. نخستين گام در اين راستا انتصابيکردن رؤساي دانشگاهها بود. در دولت دوم آقاي خاتمي رؤساي دانشگاهها به انتخاب اعضاي هيئت علمي انتخاب ميشدند؛ به اين نحو که اعضاي هيئت علمي دو يا سه نفر را به وزارت علوم پيشنهاد ميدادند و وزارت علوم يکي از آنها را تعيين ميکرد. چنين سازوکاري باعث ميشد که رؤساي دانشگاهها پاسخگو شوند. دولت احمدينژاد اين سنت نيکو را از بين برد و دوباره شيوه انتصاب از بالا را زنده کرد. اقدام مخربتر دولت او ايجاد موانع بسيار در راه فعاليتها، تأسيس تشکلها، انتشار نشريات دانشجويي و مراسمهاي مستقل در دانشگاهها بود. در دوران او فضاي دانشگاهها چنان امنيتي شد که دانشجويان اصلاحطلب و منتقد امکان فعاليت زيادي نداشتند.
پس از بررسي اجمالي سير تاريخي مهمترين رخدادهاي متأثر از جنبش دانشجويي يا تأثيرگذار بر آن، قدري به حوزه ماهوي اين جنبش بپردازيم. برخي باور دارند که اگر دموکراسي به طور کامل در يک کشور وجود نداشته باشد، کنشهاي اجتماعي خودآگاه يا ناخودآگاه به ابزاري در دست دولتها تبديل ميشوند. از منظر شما مناسبت نهاد قدرت و فعاليتهاي دانشجويي چگونه است؟
روشن است که قدرتها مايل باشند دانشگاه در راستاي اهدافشان گام بردارد؛ دولتها بسته به سعه وجودي خود و نيز درک شرايط ملي و بينالمللي، راه را براي نقشآفريني سياسي، اجتماعي، علمي و پژوهشي دانشجويان باز ميکنند يا ميبندند. هر قدر نهاد دولت عاقلانهتر و توسعهگراتر به مسائل و مصالح کشور نگاه کند، راه را براي فعاليتهاي مستقل دانشگاهي بيشتر باز ميکند و هر قدر نگاهش بستهتر باشد، تلاش ميکند که با ايجاد انسداد سياسي و اجتماعي مانع حرکتهاي دانشجويي شود.
در مقاطع مختلف تاريخ معاصر و حتي در دهه 20 و 30 شاهد اين موضوع هستيم که در ابتدا جريانهایي مانند چپ يا مليگرايي ايجاد شدند و سپس دانشجويان بر دامنه آن جريانها افزودند. حتي در دوران منتهي به انقلاب نيز پخش نشريات حزبي گرچه نشاندهنده کثرتگرايي در دانشگاه بود؛ اما در ذات خود ايراد پيروبودن دانشجويان به جاي منشأ اثربودن آنها را داشت. اساسا دانشگاه و دانشجو در تحرکات اجتماعي و سياسي چقدر بايد از جريانات تأثير بپذيرد و چقدر بايد تأثيرگذار باشد؟
به تجربه دريافتهايم که هم دانشگاه از ايدههاي سياسي، اجتماعي و حتي اقتصادي مطرح در جامعه تأثير ميپذيرد و هم بر آنها تأثير ميگذارد. اين رابطه متقابل است و هر وقت به نحو کاملي بروز کند، دانشگاهي زنده، پويا و مردمي خواهيم داشت. چنين حالتي در سال ۷۶ به وقوع پيوست و مردم با هماهنگي دانشگاه و دانشگاه با همراهي جامعه توانستند مطالبات اصلاحگرايانه خود را به طور قدرتمند بيان کنند و پيش ببرند. زماني که ميان اين دو؛ يعني دانشگاه و جامعه فاصله ايجاد شود و اکثريت مردم در مسيري جدا از دانشجويان گام بردارند، دانشگاهيان محدود ميشوند و انديشهها درون محافل دانشجويي باقي ميماند. دانشگاه را نميتوان از تأثيرپذيرفتن اجتماعي منع کرد؛ زيرا اين امر نه درست است و نه در اختيار کسي است؛ اما ميتوان توصيه کرد که دانشجويان براساس معيارهاي مشخص خود از آرمانهاي انساني و ملي دفاع کنند و براساسآن به نقد و تحليل انديشههاي مختلف بپردازند و در تمام زمينهها سعي بر حفظ استقلال خود کنند و هرگز مريد چشموگوشبسته دولتها يا جناحهاي سياسي نباشند؛ زيرا اگر رابطه شيفتگي ميان ايشان و قدرت يا جناحهاي سياسي برقرار شود، نميتوانند
نقاط ضعف و قوت آنها را دريابند و به آنها ياري رسانند. دانشگاه بايد کانون نقادي باشد و اين مستلزم آن است که دانشجويان به لوازم نقد واقف شوند و با نگاه و موضع مستقل به بررسي انديشهها و عملکرد حکومت و احزاب منتقد آن بپردازند و پس از بررسي انتقادي از جناح يا احزابي که به مطالباتشان نزديکتر است، حمايت کنند و در مقابل جريانهاي ضدمردمي بايستند.
يکي ديگر از بحرانهاي جنبش دانشجويي نبود توليد انديشه است. شايد اين بحران پس از دولت اصلاحات و افزايش فشارها بيشتر شد؛ بهنحويکه حتي محافل دانشجويي براي طرح و تحليل موضوعات بنيادين کمتر ديده ميشود. کنارهگيري دانشجويان از اين امر مهم به محدودبودن فضاي سياسي يا به رغبتنداشتن خود دانشجويان بازميگردد؟
متأسفانه نهتنها در دانشگاه؛ بلکه در سطح جامعه ما و حتي در دنيا بحران نبود قرائتهاي راهگشاي ملي و جهاني ديده ميشود. به بيان روشنتر روايتهايي که در قرن بيستم براي بسياري جذاب بود، اکنون رنگ باختهاند. ليبراليسم، سوسياليسم، فاشيسم و... نتوانستهاند پاسخگوي کامل نيازهاي جوامع باشند؛ بهايندليل مردم و دانشگاهيان در سطح جهاني با خلأهاي مهمي روبهرو هستند. فقدان روايتهاي رهاييبخش موضوعي است که تاکنون هيچ جرياني نتوانسته آن را مرتفع کند. طبيعي است که انتظار ميرود دانشگاه دستکم در حوزه فهم و تبيين علل و عوامل آن بيشتر تلاش کند؛ اما براي حل آن نميتوان صرفا از دانشگاه انتظار داشت و اصلا معلوم نيست که چه زماني به يک روايت رهاييبخش دست مييابيم و آيا اصلا چنين روايتي در واقعيت خارجي وجود دارد يا خير؟ بنابراين نبايد تنها دانشگاه را مسئول چنين بحراني دانست.
در سالهاي اخير نهتنها جنبش دانشجويي کارکردهاي اصلي خود را از دست داده؛ بلکه به نظر ميرسد که به عنصر تسهيلکننده مسير احزاب سياسي تبديل شده است؛ بهنحويکه هر چهار سال يک بار براي انتخابات از دانشگاهها بيرون ميآيند و از يک جناح يا حتي يک فرد حمايت ميکنند. تأثير متقابل احزاب و دانشگاه چگونه بايد باشد؟
يکي از مشکلات جامعه ما ضعف نهادهاي مدني مانند احزاب مستقل، مطبوعات منتقد و اتحاديههاي سراسري است. چنين وضعي تکاليف سياسي متعددي بر دانشگاه تحميل کرده است. در جوامع دموکراتيک بخش عمدهاي از فعاليتهاي سياسي در کانونهاي حزبي، اتحاديهها و سنديکاهاي صنفي، تخصصي و مطبوعات آزاد انجام ميشود. بهدليل ضعف اين نهادها در ايران، تمام بار مسئوليت بر دوش دانشگاه گذاشته شده و نقش سياسي دانشگاه بسيار برجسته شده است. خوشبختانه با پيدايش فضاي مجازي قدري از اين نقش کاسته شد و مردم از طريق اين فضا ميتوانند سياستورزي کنند و ديگر فقط چشمشان به دانشگاه نيست. چنين موضوعي باعث کاهش حساسيت بر دانشگاهها، مطبوعات و در مقابل افزايش حساسيت بر فضاي مجازي شده است. اگر به گفتمان مسئولان توجه کنيم، درمييابيم که تمرکز و حساسيت گذشته بر نهاد دانشگاه وجود ندارد ولي حساسيت گستردهاي درباره فضاي مجازي دارند. در واقع اکنون فضاي مجازي نقش هر دو بال انديشههاي آزاديخواهانه، اصلاحگرايانه و عدالتجويانه را در کشور ما ايفا ميکند؛ اگرچه با نقاط ضعفي نيز همراه است. از سوي ديگر دانشگاهيان سربازان احزاب نيستند که فقط هر چهار سال يکبار به
کار انتخابات بيايند، قطعا انتخابات موضوع بسيار مهمي است و دانشجويان ميتوانند و بايد در آن اثرگذار باشند اما نبايد به عامل دست جناحهاي سياسي تنزل يابند. امروز به برکت فضاي مجازي جامعه سياسي ما بهطورمدام در حال نقد و بررسي جريانهاي رقيب هستند.
روزگاري دانشگاه پرچمدار مطالبهگري در کشور بود اما اکنون ميبينيم که اقشار ديگر جامعه مانند کارگران بيش از دانشجويان مطالبهگر حقوق خود و بعضا جامعهاند. چه عللي باعث شد که اکنون دانشگاههاي ما دچار چنين انزوايي بشوند؟
امروز به دليل مشکلات فراگير اقتصادي، قشرهاي مختلف مردم با طرح مطالبات صنفي به اعتراض ميپردازند و کارگران و معلمان در اين عرصه پيشتازند اما بايد در نظر داشته باشيم که مطالبه اصلي آنها در درجه نخست اقتصادي است و اصرار دارند که مطالباتشان سياسي نشود؛ زيرا ميدانند که در چنان حالتي هزينهها بالا ميرود. من هم به دليل آنکه مطالبات آنان صنفي است و براي احقاق حقوقشان روش مسالمتآميزي را در پيش گرفتهاند، از آنها حمايت ميکنم. کارگران و معلمان سعي ميکنند که با صنفي و مسالمتآميز نگهداشتن مطالبات خود، راه را براي فعاليت نيروهاي افراطي ببندند. مسئولان بايد توجه کنند که معلمان نقش بسيار مهمي در جامعه دارند و تأمين معاش و امنيت ذهني و رواني ايشان جزء مهمترين وظايف حاکميت است. پس بايد به خواسته آنها بهسرعت توجه کنند. کارگران نيز بخش مهم ديگري از جامعه ما محسوب ميشوند و هر تحليلي که درباره جايگاه آنها داشته باشيم، نميتوانيم نقش بيبديلشان را در توسعه کشور و رنجي را که ميکشند، انکار کنيم. باتوجه به گرانيهاي اخير و مشکلات عديده اقتصادي توجه به مطالبات قشرهاي حقوقبگير و تأمين حداقل نيازهاي آنها از وظايف اوليه
دولت است تا با دادن پاسخ مثبت به مطالبات مردم بهویژه معلمان و کارگران، محيط رواني و اقتصادي جامعه امن شود. برعکس دانشجويان معمولا به دنبال خواستههاي اقتصادي براي خود نيستند؛ آنها چندسالي در دانشگاه حضور دارند و سپس وارد جامعه ميشوند. مسائل آنها در دوره تحصيل معمولا ملي و سياسي است. برخلاف کارگران يا معلمان که در شرايط بد اقتصادي در درجه نخست خواستههاي صنفي دارند؛ زيرا در چنين شرايطي براي يک کارگر يا معلم امنيت اقتصادي بسيار مهم است. به دليل آنکه سرنوشت خود و خانوادهاش به شغل و حقوقش وابسته است. اما دانشجويان اينگونه نيستند و حتي اگر براي آزادي تشکلها و نشريات دانشجويي ميکوشند، از طريق آن نشريات يا تشکلها در پي طرح و تحقق مطالبات ملي و سياسي هستند.
در يک نقد راهبردي بفرماييد که چه راهکارهايي براي تقويت نهاد دانشگاه چه در عرصه انديشهاي و چه در حوزه عملگرايانه وجود دارد؟
مهمترين راه براي تقويت نهاد دانشگاه به رسميتشناختن استقلال دانشگاهيان است. اين استقلال بايد در تمام عرصهها به رسميت شناخته شود تا جامعه ما بتواند از پتانسيل سرشار مديريتي، سياسي، اجتماعي، علمي و فني دانشجويانش بهرهمند شود. درصورتيکه دانشگاه و دانشجو استقلال عمل و فکر داشته باشند، بهتر ميتوانند مولد انديشههاي نوين شوند. مسئولان بايد زمينه چنين امري را فراهم کنند.