|

روايت خبرنگار «شرق» از حمله تروريستي روز پنجشنبه در چابهار

چابهارِ زخمي و زيباي ما تنها نيست

محمد مساعد : پنجشنبه صبح، وقتي براي سرزدن به حاشيه شهر چابهار سوار ماشين مي‌شدم، آخرين سوژه‌اي که براي نوشتن درباره‌اش برنامه‌ريزي کرده بودم هم گزارش يک عمليات تروريستي نبود. تجربه نفس‌کشيدن در کنار ساحل زيباي چابهار در دماي 25 درجه، در روزهايي که ما تهران‌نشين‌ها سرما و آلودگي هوا را هم‌زمان تجربه مي‌کنيم، از فرصت‌هايي است که کمتر نصيب ما خبرنگاران مي‌شود و شايد به همين دليل بود که وقتي پيشنهاد اين سفر مطرح شد، بدون تأمل قبول کردم. آن روز صبح قرار بود همراه با يکي از مسئولان شهر چابهار به چند نقطه حاشيه‌نشين اين شهر برويم که دقيقا در مجاورت چابهار قرار گرفته‌‌اند و اگرچه «حاشيه» خوانده مي‌شود؛ اما با توجه به وسعتي که دارند (چيزي حدود 60 درصد کل منطقه مسکوني چابهار) مي‌توانيم آنها را متنِ چابهار بناميم. منطقه‌اي که در ابتدا به ديدنش مي‌رفتيم، در 15 سال گذشته تکه‌تکه و خانه‌به‌خانه رشد کرده و حالا چيزي حدود شش هزار نفر در آن ساکن هستند. ساکنان اين منطقه که کاملا به شهر متصل است، اغلب از مهاجراني هستند که در اين سال‌ها بر اثر خشکسالي‌هاي طولاني‌مدت استان سيستان‌و‌بلوچستان، براي يافتن فرصت زنده‌ماني و نه الزاما زندگاني به اين شهر بندري کوچ کرده‌‌اند و در اراضي ملي بيرون شهر خانه ساخته‌اند. البته براي اينکه خوانندگان اين متن درباره استفاده از واژه «خانه» براي محل زندگي اين مردم دچار سوءتفاهم نشوند، لازم است توضيح بدهم منظور از خانه در اين منطقه، چند ديوار از بلوک يا لاستيک است که تکه‌اي حلب به‌عنوان سقف روي آن قرار داده شده و معمولا چند لاستيک نيز براي اطمينان از اينکه باد اين سقف را با خود نبرد، روي آن قرار داده‌اند. تعدادي از خانوارهاي فقيرتر نيز که امکان تهيه لاستيک يا خريد بلوک را نداشته‌‌اند، در کپرهايي زندگي مي‌کنند که احتمالا تنها براي مشخص‌کردن محدوده اتاق و خارج کاربرد دارند و هيچ مانعي در برابر وزش باد يا باران ايجاد نمي‌کنند. جاده خاکي ناهمواري که از ميان روستا مي‌گذشت و به دست ساکنان ساخته شده بود، يکي از عجيب‌ترين جاده‌هايي بود که در زندگي‌ام ديده‌ام. هزاران رشته سيم برق و تلفن که از فواصل طولاني به يک جعبه تقسيم مي‌رسيدند، کف جاده و روي ديوارها آويزان و يا روي زمين رها بودند و تصور تفکيک آنها از هم نيز غيرممکن به‌ نظر می‌رسید. سيم‌هاي برقي که هر خانوار از يکي از انشعابات برق شهري به خانه خود کشيده بودند و احتمالا در انتهاي آن تنها يک لامپ براي روشنايي قرار داشت. کودکان پابرهنه با لاستيک‌هايي که احتمالا از ديوار خانه‌هايشان به عاريت گرفته بودند، در اين جاده مشغول بازي و جست‌وخيز بودند و تصور اينکه هر چند وقت يک بار، پاي يکي از اين کودکان روي يکي از اين رشته‌سيم‌هاي آسيب‌ديده مي‌لغزد و کشته تازه‌اي بر جاي مي‌گذارد، بازي کودکانه‌شان را به صحنه‌اي ترسناک تبديل مي‌کرد. تنها‌ مدرسه اين حلبي‌آباد که با کمک خيران ساخته شده بود، پس از مسجدي که با کمک ساکنان بنا شده بود، دومين بناي مستحکم منطقه بود که احتمالا براي کسب عنوان خرابه‌ترين مدرسه تازه‌ساخت ايران رقيبي نداشت. بقيه دانش‌آموزان براي رسيدن به اولين مدرسه بايد چند کيلومتر پياده‌روي مي‌کردند و با توجه به وضعيتي که توضيح دادم، نيازي نيست بگويم که تعداد زيادي از آنها حوصله يا شانس چنين پياده‌روي‌ای را هم نداشتند؛ هرچند که احتمالا وجود اين کودکان چندان براي آنها که بارها و بارها در اين کشور جشن پايان بي‌سوادي گرفته‌‌اند، اهميتي ندارد؛ همان‌طور که تا همين چند سال قبل حتي هويت ملي آنان نيز زير سؤال بود و اغلب مسئولان در پاسخ به پرسش‌هايمان درباره اين منطقه، مردمانش را مهاجران پاکستاني مي‌خواندند، حال آنکه در يکي از همين بازديدها وقتي از اين حاشيه‌نشين‌ها خواسته شد مدارک هويتي‌شان را ارائه کنند، هزاران کارت ملي و شناسنامه ارائه‌شده، تبديل به سيل حقيقتي شد که اگرچه خود مديران منکر ايراني‌بودن اين مردمان را نبرد؛ اما آبروي‌شان را برد. درباره اين منطقه بعدا مفصل خواهم نوشت؛ اما آنچه اينجا مي‌خواهم درباره‌اش بنويسم، اتفاقي بود که دقايقي پس از بازگشت ما به محدوده شهري چابهار رخ داد. قرار بود همراه‌مان در اين بازديد را به يکي از جلسات اداري شهرستان برسانيم و انفجار و آغاز شليک‌ها همان‌قدر ناگهاني که به اين جمله اضافه شدند، ما را شوکه کرد؛ انفجاري که تمام شهر را لرزاند و پس‌از‌آن صداي شليک کلاشنيکوف‌ها، از فاصله چند صد متري ما در خياباني که به سوي آن مي‌رفتيم، هم‌زمان با فرار خودروها و عابران به سمت مقابل براي چند لحظه، صحنه‌اي غريب آفريد. براي من که پيش از اين اتفاق تجربه حضور در هيچ صحنه بمب‌گذاري يا انفجاري را نداشتم، با وجود سال‌ها خواندن و نوشتن خبر درباره عمليات‌هاي تروريستي، اين توقف زمان، چيزي شبيه به تجربه اولين تماس مستقيم سرانگشت با آتش يا لذت اولين لبخند به کسي که دوستش داريم، توقفي ماندگار و عجيب بود. اينکه ناگهان شهر و سکونتگاه انساني‌ات که با مفاهيمي مانند امنيت، قانون و پيش‌بيني‌پذیر‌بودن گره خورده است، دستخوش حادثه‌اي دهشتناک مي‌شود و بوي مرگ در هوا مي‌پيچد. اين تجربه برخورد نزديک با مرگ ناگهاني آن‌قدر تکان‌دهنده بود که چند لحظه طول کشيد تا متوجه مفهوم کلمات موتورسواري شوم که خلاف مسير خيابان حرکت مي‌کرد و کلمه «انتحاري» را مدام فرياد مي‌کشيد. دود برخاسته از انفجار خودروي نيسان حامل صدها کيلو ماده منفجره که چند دقيقه پيش از ما در مقابل درِ ورودي ستاد فرماندهي نيروي انتظامي منفجر شده بود آسمان را مي‌شکافت و صداي رگبار متقابل اسلحه‌ها، همچنان صداي غالب خيابان بود. عجيب آنکه مردم حاضر در صحنه به دو دسته تقسيم شده بودند و عده‌اي در حال يافتن راهي براي فرار و برخي ديگر در حال دويدن به سمت خيابان اصلي و محل درگيري بودند. اين هم يکي از نکاتي بود که آن شب قبل از خواب به ذهنم رسيد و يادداشت کردم. اينکه ما براي انجام کارهاي درست پس از حوادث اين‌چنيني چقدر کم آموزش ديده‌ايم، از آن ضعف‌هاي عمومي مهمي است که مي‌تواند فاجعه به بار بياورد و اگر حمله يا انفجار دومي پس از حمله يا انفجار اول رخ بدهد (آن‌چنان که در افغانستان و عراق بارها تجربه شده) مي‌تواند بيشتر از اولي، تلفات بر جاي بگذارد. مي‌دانم افرادي که به سمت محل درگيري مي‌دويدند احتمالا قصد کمک به افراد زخمي را داشتند، اما تصور اينکه چنين رفتاري تا چه ميزان مي‌تواند خطرناک باشد چندان سخت نيست. دقايقي بعد هنگامي که اولين خبرها از حمله تروريستي چابهار به رسانه‌ها رسيد، در حساب توييترم چند توييت درباره اينکه يک نيسان بمب‌گذاري شده توسط راننده ديوانه‌اش به درِ اصلي ستاد فرماندهي نيروي انتظامي چابهار کوبيده شد، نوشتم و آمارهاي اوليه شهدا و مجروحان را نيز نقل کردم. به‌جز دو دژبان درِ اصلي ستاد که جانشان را از دست داده بودند، چندين نفر از عابران که به خودرو نزديک‌تر بودند شديدا مجروح شده بودند و حتي تا فاصله چند صد متري از محل انفجار نيز مصدوماني وجود داشتند که به علت موج انفجار يا شکستن شيشه‌ها، آسيب ديده بودند. تعداد اين مصدومان آن‌چنان که شنيدم بيش از 40 نفر بود که اغلب به تنها بيمارستان شهر چابهار منتقل شدند. آن‌چنان که شنيدم لحظاتي پس از انفجار، از داخل يک خودروي ديگر به سمت نيروهاي پليس و عابران شليک شده بود که مهاجمان با آتش مقابل از صحنه گريخته بودند و علت تيراندازي‌هاي پس از انفجار نيز همين بود. به‌جز در و ديوار اصلي ستاد که مانند خودروي انتحاري کاملا متلاشي شده بود، خودروهاي پارک‌شده در خيابان نيز بر اثر موج انفجار و ترکش‌ها بعضا شکل عادي‌شان را از دست داده و خميده شده بودند يا آسيب‌هاي جزئي‌تري ديده بودند. نکته مهمي که لازم می‌دانم به آن اشاره کنم اين است که اين حمله نه براي واردکردن اين خسارت‌ها، بلکه با هدف آسيب‌زدن به امنيت مهم‌ترين بندر اين روزهاي ايران اتفاق افتاد. بندري که در طلايي‌ترين نقطه تلاقي دو مسير شمال- جنوب و شرق- غرب قرار دارد و به‌جز اينکه تنها بندر اقيانوسي ايران است، يکي از بهترين بندرهاي جهان براي ترانزيت کالا در سه محور شرق آسيا، خاورميانه و آفريقا و روسيه و اروپاست. افزايش هزينه‌هاي ترانزيت و مهم‌ترشدن اين پارامتر در تعيين قيمت نهايي محصولات در سال‌هاي اخير يکي از مهم‌ترين تغييرات در اقتصاد جهاني است که به اهميت چابهار مي‌افزايد. ويژگي‌هاي خاص چابهار محدود به اين برتري ژئواکونوميک نيست و چابهار به‌عنوان مهم‌ترين مسير اتصال هند به افغانستان، براي اين دو کشور نيز اهميتي حياتي دارد که باعث شد آمريکا معافيت‌هايي را براي اين بندر از تحريم‌هاي جديد در نظر بگيرد. متأسفانه به‌دليل همين ويژگي‌هاي مهم، چابهار به هدف اين حمله تبديل شد و پس از نزديک به دو دهه آرامش، چنين حادثه‌اي را تجربه کرد. آن‌چنان که شنيده‌ام دستگاه‌هاي امنيتي پاکستان نيز ميل چنداني به پيشگيري از نفوذ تروريست‌ها از اين کشور به داخل ايران ندارند و معدودي از کشورهاي ساحلي جنوب خليج فارس نيز از اين‌گونه اقدامات که درخشش يک بندر نوظهور را تحت‌الشعاع قرار بدهد، استقبال مي‌کنند. بااين‌حال اگرچه رسانه‌ها در سال‌هاي اخير به اهميت چابهار براي کشور هند اشاره کرده‌‌اند، اما فکر مي‌کنم اين بندر حتي مي‌تواند پذيراي چين هم باشد و اتفاقا اگر بتوانيم مزيت‌هايي براي اين بندر مهم ايران نسبت به بندر گوادر پاکستان ايجاد کنيم حضور هم‌زمان چين و هند در چابهار مي‌تواند منافعي زيادي براي ايران داشته باشد. به آن حاشيه و ساکنانش برگرديم. چابهار قبل از اين انفجار هم زخم‌هايي زيادي داشت که نيازمند مرهم هستند. وضعيت دردناک چند هزار نفر حاشيه‌نشين اين شهر، تنها زخم چابهار نيست، عدم توسعه اين بندر مهم با وجود داشتن ظرفيت‌هاي بالقوه متعدد در کنار مشکلاتي مانند مدیریت دوگانه و نبود ثبات در تصميم‌گيري‌ها که در باقي مناطق آزاد کشور نيز وجود دارد، ديگر زخم‌هاي چابهار هستند. زخم‌هايي که اگر اراده‌اي ملي وجود داشته باشد مي‌توانند درمان شوند و به‌همين‌دليل است که فکر مي‌کنم از امروز، نگاه همه ما به چابهار بايد نگاهي ويژه باشد. مي‌خواهم به همه خوانندگان اين متن که قصد سفر در نيمه دوم سال را دارند پيشنهاد کنم که امسال،‌ چابهار را به‌عنوان مقصد خود انتخاب کنيد و به شما اطمينان مي‌دهم نه‌تنها از گذراندن وقتتان در اين شهر ساحلي بي‌نظير و امن لذت خواهيد برد، بلکه حتما در بازگشت از اين سفر، به ديگران نيز سفر به چابهار را پيشنهاد خواهيد کرد. پيشنهاد مي‌کنم در اين سفر، اگر توانايي مالي داريد به حاشيه شهر هم سر بزنيد و در حد توانتان به هم‌وطنانمان در اين محله‌ها کمک کنيد. اگرچه چنين کمک‌هايي راه‌ درمان درد اين مردم نيست و حل مشکلات آنها (که ممکن و ضروري است) نيازمند همت و برنامه‌ريزي مسئولان است، اما شايد اين سفرها از طرف مردم ساير نقاط ايران به چابهار، اين پيام مهم را به گوش بانيان حمله پنجشنبه برساند که چابهار زخمي و زيباي ما تنها نيست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.