|

می‌خواستم زنده بمانم!

جواد طوسی. منتقد

در میان فیلم‌بردارانی مانند جمشید الوندی، نصرت ‌الله‌‌کنی، خانی، ایرج صادقپور و... که به پشتوانه جوهره غریزی‌شان به مرحله‌ای از خلاقیت و درک هنری و ذوق بصری رسیدند، فرج حیدری جایگاه خاص خودش را داشت. کافی است تا به مرور سیر همکاری او با مرحوم ایرج قادری از «پشت و خنجر» (1356) به بعد بپردازیم که چند نمونه موفقش را در فیلم‌های «تاراج» و «می‌خواهم زنده بمانم» می‌بینیم. با وجود تعلق این نوع فیلم‌ها و سلیقه و نگاه سازنده‌اش به سینمای متکی به گیشه و قصه‌پردازی باب طبع مخاطب عام و کلیشه‌های مرتبط با آن، فرج حیدری در این حوزه تخصصی کارش را به شکل حرفه‌ای و آمیخته با ظرافت‌های بصری در قاب‌بندی و شیوه نورپردازی و استفاده از لنز و نوع حرکت دوربین و فضاسازی منطبق با رخدادها انجام می‌داد. بخش درخور‌توجهی از این توانایی و رسیدن به فرم مناسب در این جنس سینمای عامه‌پسند ریشه در سوابق ‌کاری او و تجربیات مرحله به مرحله‌اش در سینمای قبل از انقلاب و دستیاری و امور فنی و جولاندهی وسیع در سینمای سرگرمی‌ساز بخش خصوصی دارد. جدا از این، خود فیلم‌بردار نیز باید از ذوق و قریحه مستقل در جهت خلق فضا و دستیابی به فرمی همخوان با دنیای فیلم‌ساز و مضمون انتخابی‌اش برخوردار باشد. مثلا اشاره می‌کنم به چند نمونه شاخص این نوع فیلم‌برداری در «صبح روز چهارم» کامران شیردل، «تنگنا» امیر نادری، «نازنین» علیرضا داوودنژاد و «طوطی» زکریا هاشمی و «اشباح» رضا میرلوحی از سوی جمشید الوندی، «رضاموتوری» مسعود کیمیایی، «فرار از تله» و «پنجره» جلال مقدم از سوی نصرت الله‌کنی، «تپلی» و «شورش» رضا میرلوحی و «کاکو» و «رقاصه شهر» شاپور قریب و «دندان مار» مسعود کیمیایی به وسیله ایرج صادقپور، «شاید وقتی دیگر» و «مسافران» و «سگ‌کشی» و «وقتی همه خوابیم» بهرام بیضایی و «پرده آخر» واروژ کریم‌مسیحی و «سلطان» و «اعتراض» مسعود کیمیایی از سوی اصغر رفیعی‌جم و «مرثیه» امیر نادری به وسیله غلامرضا مجاوری. فرج حیدری نیز جدا از همکاری مداوم با ایرج قادری در بعد از انقلاب، در «آوار» سیروس الوند، «بایکوت» مخملباف، «ترن» امیر قویدل، «آواز قو» سعید اسدی، همکاری در «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما» مخملباف، «پارک وی» فریدون جیرانی و «زن زیادی» تهمینه میلانی، استعداد غریزی‌اش را در ارائه تصویری متفاوت از یک فیلم‌بردار در کار با مضامین گوناگون نشان داد. مثلا توجه کنیم به زمینه انطباق نوع فیلم‌برداری او با یک سینمای اجتماعی-سیاسی در «بایکوت» و متمرکز‌شدن در خلق یک موقعیت پرتعلیق و ایجاد کنتراست نوری منطبق با حال‌وهوا و مقطع تاریخی قصه در «ترن» یا همراهی با یک ملودرام حادثه‌ای در «تاراج» و... خلق یک فضای استریلیزه همخوان با ژانر وحشت در «پارک وی».
اساسا این‌گونه فیلم‌برداران و عوامل فنی سینما سیر تکاملی خود را در یک سینمای حرفه‌ای که «بخش خصوصی» در آن به درستی تعریف شده باشد، پیدا می‌کنند؛ ولی متأسفانه با سیاست‌گذاری‌های دائم در تغییر و تبدیل سینمای ما در سه دهه اخیر و از دور خارج‌شدن بخش خصوصی و ناکارآمدی تشکل‌های صنفی زیر پوشش خانه سینما برای تقسیم کار عادلانه و تداوم حضور و فعالیت افرادی مانند فرج حیدری، با انزوا و دوران فترت طولانی فیلم‌بردارانی مانند او و جمشید الوندی و اصغر رفیعی‌جم و... مواجه بوده‌ایم. این توقف و رکود ناگزیر باعث فرسودگی و عزلت‌گزینی و بازنشستگی زودهنگام و مرگ تدریجی این‌گونه افراد می‌شود. فرج حیدری در زمان مرگش 62ساله بود و فرصت زیادی برای ادامه کار حرفه‌ای و اثبات قابلیت‌های فردی‌اش داشت. آیا اراده‌ای در سازمان سینمایی و خانه سینما و صنوف اصلی و حرفه‌ای مرتبط با آن وجود ندارد تا با برنامه‌ریزی صحیح و کارشناسانه و ایجاد شرایط مناسب و الزام‌آور برای حضور اهالی حرفه‌ای سینما در دوره‌های آموزشی و به‌روزکردن خود و تطبیق با دنیای دیجیتال، از تداوم این وضعیت غم‌انگیز جلوگیری به عمل آورند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.