3 دهه كشمكش بر سر 3 جزيره
شرق، اميرمحمد حسيني: حدود 47 سال پيش همين روزها، حاکميت جزاير سهگانه بعد از نزديک به 70 سال به ايران بازگشت. 9 آذر 1350 نيروهاي دريايي ارتش ايران، درست يک روز پيش از خروج رسمي نيروهاي انگليسي از خليجفارس وارد جزاير ابوموسي، تنب بزرگ و تنب کوچک شدند. اين خبر را همان روز اميرعباس هويدا، نخستوزير وقت، در مجلس شوراي ملي اعلام کرد و با استقبال همه طيفهاي نمايندگان مجلس همراه شد. هويدا در نطق خود گفت: «با کمال خوشوقتي خاطر نمايندگان محترم و همميهنان عزيز را مستحضر ميدارم که امروز صبح ساعت شش و 15 دقيقه نيروهاي مسلح شاهنشاهي ايران در جزاير تنب بزرگ و کوچک پياده شدند و همچنين در نقاط موردنظر جزيره ابوموسي استقرار يافتند (کفزدن ممتد نمايندگان) و ساعت شش و 50 دقيقه پرچم ايران بر فراز کوه حلوا يعني مرتفعترين قله جزيره ابوموسي به اهتزاز درآمد». حاکميت دوباره ايران بر اين جزاير اما تنها براي دو دهه به کشمکشها در خليجفارس پايان داد. در سال 1971 (1350) که ايران و بريتانيا در اين زمينه به توافق رسيدند هنوز امارات متحده عربي شکل نگرفته بود. با شكلگيري امارات دوباره كشمكشها آغاز شد. کمي پيش از اين توافق نيز بحرين اعلام استقلال کرده بود و استقلال اين کشور در رايزنيهاي مقامات انگليس با ايران به موضوع جزاير سهگانه گره خورده بود. از سال 1992 تاکنون سالهاست که کشورهاي حاشيه خليجفارس و در رأس آنها امارات متحده عربي بر طبل حلبي حاکميت بر اين جزاير ميکوبند. اين در حالي است كه موضوع صرفا كشمكش بر سر ادعاي مالكيت امارات متحده عربي بر آن نيست. مسئله ديگري كه بحرانآفرين شده، گرهخوردن نحوه تأمين امنيت خليجفارس به دست کشورهاي منطقه و موقعيت استراتژيك اين جزاير است. آغاز و پايان استعمار در سالهاي 1345 تا 1349 زمينهسازي براي استقلال بحرين آغاز شده بود، اما پيش از آن ايران براي اعمال مجدد حاکميت خود فعاليت زيادي کرده بود. همه اين ماجرا از سال 1887 ميلادي آغاز شد. وقتي که براي اولينبار انگلستان بر اين جزاير ادعاي حاکميت کرد و در سال 1903 ميلادي در پي نگراني از نفوذ شوروي در منطقه که به دنبال عقد قراردادي ميان اين کشور با ايران تشديد شده بود، بريتانيا سه جزيره را بدون آگاهي دولت ايران به شيوخ قاسمي شارجه بخشيد و در ژوئن همين سال فرماندار هندي انگليس به شيوخ قاسمي دستور داد که پرچم خود را در اين سه جزيره برپا کنند. بعد از اين تا سال 1968 کشمکشها ادامه داشت، اما تغيير محسوسي در وضعيت ايجاد نشد. در سال 1953 همزمان با دوره نخستوزيري دکتر محمد مصدق، يک رزمناو ايراني گروهي را در ابوموسي پياده کرد و گزارش رسيد که ايران سرگرم تدارک نيرو برای اشغال کامل سه جزيره است؛ شايعهاي که باعث شد نيروي هوايي بريتانيا تا چند هفته پرواز شناسايي انجام دهد. بعد از آن در 1968 که زمزمههاي استقلال بحرين آغاز شده بود، سفير انگليس در تهران گفته بود: «درخصوص بحرين مذاکرات هماکنون شروع شده با اين هدف که نظرات دولت ايران تأمين شود... و جزاير قطعا به ايران داده خواهد شد». همان سال حکومت بريتانيا اعلام کرد نيروهاي خود را از شرق سوئز خارج خواهد کرد و پس از اين امنيت خليجفارس برعهده دولتهاي منطقه قرار خواهد گرفت. امير اسدالله علم در خاطرات روزانه خود به تاريخ سوم فروردين سال 1348 مينويسد: «سفير انگليس ديدنم آمد. باز هم راجع به جزاير صحبت كردم. گفتم، محال است ما مسئله بحرين را بدون آنكه سرنوشت تنب و ابوموسي تعيين شود، حل كنيم. گفت پس همه كارها به هم ميخورد. گفتم به جهنم! حالا چه عيب دارد قبلا با شيخ شارجه مثل تماسي كه با شيخ رأسالخيمه گرفتيد، تماس بگيريد، شايد خودش حاضر به معامله بشود، ما هم كمك ميكنيم. گفتم، مطلب را به عرض خواهم رساند، ولي اجازه ندارم اظهارنظري بكنم... گفتم، حقيقت اين است كه من ديگر به حرفها و پيشبينيهاي شما اعتماد نميتوانم بكنم. شش سال پيش كه خودم نخستوزير بودم و همهجا در دست شما بود، من جزيره سرّي (سيري) را تصرف كردم... شما آمديد و يقهدراني كرديد و به من گفتيد، چون تا بيست سال ديگر تعهد با شيوخ داريد، از خاك آنجا مثل خاك انگليس دفاع ميكنيد وگرنه تعهدات شما از اعتبار ساقط ميشود. هنوز پنج سال نگذشت، اعلان كرديد كه ميخواهيد برويد. وانگهي شما و به طور كلي غرب، جز حفظ خطّه نفت چه منافعي اينجا داريد؟ حفظ اين منطقه از ما برميآيد». چند ماه پيش از آن؛ يعني در اواخر بهمن سال 47 علم مينويسد که سفير انگليس به ديدنش آمده است؛ ديداري که حاکي از آغاز رايزنيهاي گسترده در رابطه با استقلال بحرين و جزاير سهگانه بوده است. علم در 28 بهمن 47 مينويسد: «عصري دنيس رايت سفير انگليس به ديدنم آمد... يك مطلب خيلي محرمانه به من گفت كه كار جزاير تنب تمام است و قطعا متعلق به ايران خواهد شد زيرا به شيخ راسالخيمه گفتهايم اگر با ايران كنار نيايي، چون جزاير بالاي خط ميانه واقع ميشود ايران آن را قانونا و اگر قانوني نشد با زور، خواهد گرفت و شيخ حاضر به معامله است. گفتم ابوموسي چهطور؟ گفت اين جزيره زير خط ميانه است. گفتم زور ما آنقدر هست كه پا زير خط بگذاريم و آن حكايت لر را براي او گفتم قدري خنديديم و باز جدي شديم. گفت اگر به زور متوسل شويد روابط شما با اعراب هم به هم ميخورد. گفتم به جهنم! ما از اعراب چه گرفتهايم؟ مگر آنكه حالا مخارج دفاع خليجفارس را بدهند به شرطي كه عمل دفاع در دست ما باشد. گفت ميگويند آخر خليج عربي است چگونه ريش و قيچي را دست شما بدهند. گفتم قرارداد دفاعي 50 ساله ميبنديم، چنانكه شما با آنها داشتيد...». علم در خاطرات خود در اين سال بارها از ديدار با سفير انگليس در تهران مينويسد و جلساتي که با محمدرضا پهلوي در اين رابطه دارد. او درباره ديدار خود با محمدرضا پهلوي در بهمن 1348 مينويسد: «صبح شرفياب شدم... فرمودند مسئله بحرين دارد حل ميشود. با كمال آقايي و بزرگواري فرمودند، حالا كه من و تو هستيم آيا فكر ميكني در آينده ما را خائن خواهند گفت، يا چنانكه معتقدم و اغلب سياستمداران دنيا هم معتقدند، من كه حاضر به حل مطلب بحرين شدم، خواهند گفت كار بزرگي انجام داديم و اين منطقه از دنيا را از شر كشمكشهاي پوچ و بالنتيجه نفوذ كمونيسم نجات داديم؟ من عرض كردم... كه صرف ادعاي ما بر اين جزيره معلوم نبود و معلوم نيست كه منتج به نتيجه ميشد. بر فرض كه آن را به تصرف ميآورديم، يك دردسر دائمي و كشمكش با جمعيت عرب آنجا، مضافا به يك خرج دائمي و هميشگي ميبود، زيراكه ديگر نفت آنجا هم ته ميكشد...». او در بخش ديگري از خاطرات همين روز مينويسد: «فرمول حل مسئله بحرين چنانكه سابقا نوشتهام، اين است كه اوتانت چنانكه خودش ميداند، به آراي عمومي مردم بحرين مراجعه ميكند و نتيجه را به شوراي امنيت سازمان ملل متحد ميدهد و ما هم نتيجه را قبول ميكنيم...». سرانجام در 24 مرداد سال 1950 بحرین بهصورت رسمي از بريتانيا اعلام استقلال ميکند؛ چراکه از سال 1820 ميلادي تحت سرپرستي بريتانيا درآمده بود. ايران اولين کشوري است که اين استقلال را به رسميت ميشناسد. در همان سال طبق توافق ايران و بريتانيا ابوموسي بههمراه تنب بزرگ و تنب کوچک به ايران بازگردانده ميشود. ازبينرفتن بقاياي استعمار خروج نيروهاي انگليسي از خليج فارس يعني شروع حکمراني کشورهاي منطقه بر آبهاي مشترک. حالا بعد از گذشت نزديک به نيم قرن رئيسجمهور ايران از توان بستن تنگه هرمز ميگويد و کشورهاي غربي و منطقه را تهديد ميکند که اگر نفت ايران از منطقه خارج صادر نشود، نفت هيچ کشوری صادر نخواهد شد. هويدا، نخستوزير وقت ايران در همان نطق خود در سال 1350 که گزارش توافق با انگليس است، ميگويد: «بعد از حل موضوع بحرين که در نتيجه سياست صحيح و منطقي ايران حاصل شد، با فيصله اين مهم از طريق مسالمتآميز بار ديگر اصالت سياست خارجي ايران به ثبوت رسيد و درعينحال با امحای آخرين اثر استعمار از خليج فارس راه براي همکاري نزديک و همهجانبه با برادران آنسوي خليج فارس باز گشت و موجب نهايت خرسندي است که اکنون به رعايت حسن همجواری که از اصول مسلم سياست مستقل ملي ايران است، عدم توسل به زور در حل اين امر خود دليل بارز آن ميباشد، خواهيم توانست با مردم تمام نواحي مجاور خليج فارس با يگانگي و فارغ از هر نوع نگراني خواه از جهت منافع ملي ايران و خواه از نظر امنيت منطقه و صلح بينالمللي در حال و آينده همگامي و همکاري مثبت و سازنده داشته باشيم». او خروج نيروهاي انگليس را نشانه ازبينرفتن بقاياي استعمار ميخواند: «با اطمينان به اينکه با ازبينرفتن بقاياي استعمار در خليج فارس و تخليه نيروهاي بيگانه و استقلال امارات و مهمتر از همه بيداري اجتماعي برادران همکيش ما در آن سوي خليج فارس تمام موجبات براي حفظ صلح و ثبات در اين منطقه جهان و به نفع کليه مردم ساحلنشين آن فراهم شده است، دولت شاهنشاهي ايران به تبعيت از نيات مقدس رهبر خردمند خود از هيچ مقدوري در حصول اعتماد متقابل و همکاري همهجانبه با ملتها و دولتهاي اين منطقه دريغ نخواهد ورزيد». پس از سخنان هويدا، الموتي و فضلالله صدر، رهبران فراکسيونهاي اقليت و اکثريت در تأييد گزارش نخستوزير نطق کردند و مجلس به اتفاق آرا گزارش دولت را تصويب کرد. بعد از اين رويداد هرچند اعتراضهايي در همان سال از سوي برخي کشورها از جمله عراق، ليبي، يمن جنوبي و الجزاير صورت ميگيرد اما در نهايت شکايت اين کشورها به سازمان ملل متحد با پيشنهاد نماينده سومالي و موافقت اکثريت اعضا کنار گذاشته ميشود. کشمکشها ادامه دارد حدود دو دهه بعد در سال 1992 ادعاهاي شيخنشينان خليج فارس آغاز ميشود. در اين سال پس از خاتمه جنگ خليج فارس امارات متحده عربي برخلاف نظر شيخ شارجه و تفاهمنامه ۱۹۷۱ شارجه با ايران درباره ابوموسي، اقدام به طرح ادعاهاي مالکيت بر جزاير سهگانه کرد. در مقابل در واکنش به اين اقدام شوراي عالي امنيت ملي ايران با صدور بيانيهاي هشتمادهاي بر حق حاکميت بيچونوچراي ايران بر جزاير تأکيد کرد. بااينحال در این سالها اين ادعا همواره از سوي امارات متحده عربي مطرح بوده است. برخي پژوهشها نشان ميدهد در چند سال اخير بيش از هزار عنوان کتاب و مقاله به سفارش دولت امارات به زبانهاى عربى و انگليسى تهيه و به چاپ رسيدهاند که در همه آنها بر حق امارات درباره جزاير تأکيد شده و از «اعاده حاکميت» ايران در سال 1350 و استمرار حاکميت آن بر اين جزاير در نزديک به 40 سال اخير به عنوان «اشغال» و از ايران به عنوان کشور «اشغالگر» ياد شده است. در نقطه مقابل ادعاها و شکايات امارات، ايران اما مالکيت بر جزاير سهگانه را غيرقابل گفتوگو ميداند. دو سال قبل در سال 1395 منصور حقيقتپور، مشاور علي لاريجاني رئيس مجلس ايران و نایبرئيس کميسيون امنيت ملي مجلس نهم گفت: «امارات متحده عربي و کشورهاي منطقه در حالي «بهصورت دروغين» بر تعلق جزاير سهگانه ايراني به امارات اظهارنظر ميکنند که درحالحاضر امارات دو جزيره ايراني را اشغال کرده است». در سال 1391 هم در ادامه تنشها بين دو کشور محمود احمدينژاد، رئيس دولت وقت به جزيره ابوموسي سفر کرد که اين موضوع منجر به افزايش تنش لفظي ميان امارات و ايران شد. ادعاهاي امارات تا به امروز درباره جزاير سهگانه ادامه دارد و مشخص نيست نقطه پاياني آن کجاست. جزايري که پيش از قرون 18 و 19 و شروع استعمار انگليس و پرتغال در منطقه هم به ايران تعلق داشته است. تلاشهاي غرب اما هنوز هم متوقف نشده است. روزنامه اکسپرس بهتازگي گزارش داده که آمريکا ناو هواپيمابر «جان سي استنيس» همراه با شناورهاي ديگر را تا آخر هفته جاري به خليج فارس وارد خواهد کرد. اين در حالي است که در هفته جاري ناوشکن سهند که گفته ميشود از فناوريهاي روز استفاده ميکند، به ناوگان نيروي دريايي ايران ملحق شد. * در این گزارش از مطالب «چگونه جزایر سهگانه به ایران بازگشتند» سایت تاریخ ایرانی و «چگونه جزایر سهگانه را دادیم و بحرین را گرفتیم» استفاده شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.