گفتوگو با منيژه حکمت، کارگردان «جاده قديم»
اين پولها از کجا آمده؟!
فرانک آرتا
چندی پیش منیژه حکمت به مناسبت اکران فیلم «جاده قدیم» به نحوه اکران فیلمش در سینماها از خود واکنش نشان داد. در این مسیر به مسائل مهمی همچون مافیای اکران و همینطور پولشویی در سینما واکنش نشان داد که در گفتوگو با مامطرح کرد.به همین دلیل خواندن حرفهایش خالی از لطف نیست.
تحليلتان از وضعيت اکران در سينما چيست؟ خوشحالم که به اين بحث کلان توجه کردهايد، چون خطري که الان احساس ميشود، نابودي «سينماي اجتماعي» است که تاکنون نقش مرجع را در سينماي ايران بازي کرده، اما متأسفانه در سياستگذاريها، ساختاري تعريف کردهاند تا يکسري پولهاي کثيف که باندهاي خودشان را دارند وارد سينما شوند که حلقه پخش را در دست خود دارند. اگر هم قرار است فيلمي اجتماعي ديده شود بايد تحت کنترل آنها باشد! يعني موقعيتي بهمراتب بدتر از دوره مککارتيسم! يعني ميتوان گفت با اين نگاه، سينماي اجتماعي را به سمت سينماي ابتر سوق ميدهند؟ بله. از نظر مالي به طور هوشمندانه، سينما را به سمتوسويي سوق می دهند تا سينماگران مستقل و فيلمسازان مؤلف را ضعيف کنند؛ يعني در سازوکار توليد، پخش و اکران، نوع چيدمان فيلمها و نوع پروانهها و ... مجموعهاي تشکيل دادهاند که درکل 10، 15 نفر هستند که براي کل سينما تصميم ميگيرند. که ظاهرا این افراد فقط در پستهاي مديريتي جابهجا ميشوند، اما هيچگاه تغيير نميکنند يا کنار گذاشته نميشوند. به نظر شما مرکز ثقل اين مجموعه کجاست؟ در شوراي صنفي که البته در سياستگذاري ارشاد هم دخيل هستند و آدمهاي خودشان را هم دارند که تحت امرشان پيش ميروند و اتفاقا تاکنون موفق هم بودهاند. کساني که صداي اعتراضشان بلند شود سرنوشتي بر سرشان ميآيد همانطور که در مورد من اتفاق افتاد، اما متأسفانه امثال ما جزاير تکتکي هستيم که نميگذارند صدايمان شنيده شود. درحاليکه وظيفه تمام فيلمسازان مستقل و اجتماعي اين است که يکپارچه شوند، چون بعدا به تاريخ بدهکار ميشوند و آيندگان از ما خواهند پرسيد که شما در آن دوران چه کرديد! وقتي که ابتذال از لحاظ مالي و ساختاري همهگير شود، ريشهکنکردن آن زمانبر است، چون ما نه امکانات مالي داريم و نه وارد اين باندها ميشويم! اگر هم اعتراض نکنيم و واکنش نشان ندهيم، اين بدهکاري ما به تاريخ سينما ميشود! ظاهرا به نظر ميرسد که هدفشان فقط انتفاع مالي است. نظرتان چيست؟ کاش فقط سود مالي بود. سود مالي بخشي از آن است! اما آنها در اتاق فکرشان ميخواهند سينما را ابتر کنند. درحاليکه وقتي «فيلم اجتماعي» در بهترين شکل خود در معرض ديد عموم قرار گيرد، طبعا با طرح معضلات اجتماعي باب بحث را باز ميکند. در نتيجه روانشناسان و جامعهشناسان ورود پيدا ميکنند، اما آنها ميخواهند اين چيزها وجود نداشته باشد . البته پيشتر در سالهايي در سياستگذاريها شاهد بوديم مسئولان سينما از بالا دستور ميدادند که يکسري فيلمها ساخته شود و مردم هم ناچار به ديدن اين نوع فيلمها بودند. حالا هم ميگويند که مردم دنبال فيلمهاي سرگرميساز پرفروش هستند که در هر صورت افراط و تفريط است! نظرتان چيست؟ اتفاقا بايد بگويم من فيلمهاي کمدي پرفروشي مثل «ورود آقايان ممنوع»، «پوپک و مش ماشالله» و «شهر موشها 2» را ساختهام، اما زنگ خطر من از جايي صدا ميکند که يک عده بر اساس منافع مالي دور هم جمع ميشوند و ميگويند فلان کارها را بکنيم. من فکر ميکنم سيستماتيک است و به شکل دستوري تزريق ميشود که فلان کار را بايد انجام دهيم. اين نوع سياستگذاري جامع و مانع نيست و در اصل در جهت نفي يک نوع سينماست؛ سينمايي که اتفاقا تأثيرگذار است! در دورههايي که اعتراضاتي از سوي تهيهکنندگان و سينماگران صورت ميگرفت، وقتي متوليان سينما با اين نوع اعتراض مواجه ميشدند چون گافي از نوع رعايتنکردن قانون از آنها گرفته ميشد مجبور ميشدند آن را حل کنند، اما حالا شرايط به سمتي رفته که آنها در ظاهر امر کار غيرقانوني نميکنند، اما وقتي دقيقتر به آن مينگريد ميبينيد راههاي دورزدن را درنورديدهاند؛ بهطورمثال به اسم جوانگرايي، عملا به جواناني خوشفکر و صاحبسبک که حرفشنوی ندارند، اجازه رشد و ديدهشدن نميدهند! با اين قضيه چه بايد کرد؟ افکاري که دچار انجماد فکري شدهاند هميشه براي توجيه عملکردشان سايههايي درست ميکنند که خب اينها ديگر خندهدار و شوخي است. بعد از اينهمه تجربه همه ما ميدانيم چه بلايي دارد بر سرمان ميآيد. منتها نميدانم به چه زباني بايد اين را به رسانهها بگويم. به نکته مهمي اشاره کرديد. يعني در جايگاهي هستند که دارند با پول افراد زيادي را ميخرند. درعينحال هم نميتوانيم منکر شرايط بد اقتصادي شويم. معلوم است که هرکس چه قيمتي دارد، بنابراين از رسانه و سينمادار تا بقيه را ميخرند چون پول دارند و ميگويند ما موفق هستيم و ما ميتوانيم. براي رفع اين معضل چه بايد کرد؟ نقش رسانه را در اين زمينه بسيار کمرنگ ميبينم. رسانهها کجا هستند؟ چرا رسانهها در راستای شفافسازي، پولشويي، باندهاي قدرت و... کاري نميکنند؟ چرا در اين زمينهها سؤال جدي از مسئولان نشده است؟ همه منتظرند به جشنواره بيايند و دست بزنند يا با پروپاگاندا سکه و جايزه بگيرند!!! همه در خفا ميگويند پولشويي وجود دارد؛ اما وقتي علني و در انظار عمومي مطرح ميشود، طبيعي است که هزينهبر است! ضمن اينکه قضيه آنقدر پيچيده است که براي ورود رسانهها به اين مسائل به مدارک مستدل نياز است. خود شما چه طرحي براي ورود به اين موضوع مهم داريد؟ خب اعلام ميکنم يکسري جوان وارد سينما شدهاند که پول دارند و دستمزدهاي عجيب و غريب به بازيگران و عوامل فيلم ميدهند. سؤال مهم من اين است که اين پولها از کجا آمده؟! سؤال ما هم اين است که چرا يکباره با ورود اين افراد، دستمزد بازيگري که تا ديروز براي بازي در فيلمي 80 ميليون بوده، بلافاصله براي فيلم ديگري يکشبه 750 ميليون تومان ميشود؟! چنين اتفاقی باعث ميشود که سينما و فيلمساختن گران شود و ديگر فيلمسازان مستقل نتوانند فيلم بسازند! يا به يکسري افراد پروانه ساخت داده ميشود که اصلا ما نميدانيم چه کساني هستند. خب اين سؤال جدي است که بايد از مسئولان سازمان سينمايي پرسيد و روي آن تمرکز کرد. بحث پولشويي مهم است. با توجه به اينکه شما سابقه کارگرداني و تهيهکنندگي داريد و عضو صنف تهيهکنندگان نيز هستيد، برخورد با اين مسئله چگونه بايد باشد؟ به نظرم دوستاني که پولشويي ميکنند، کساني را براي شراکت يا تهيهکنندگي ميآورند. تهيهکنندگان واقعي سراغ اين کارها نميروند؟ بههرحال همديگر را پيدا ميکنند. پول کلان ميآورند؛ مثلا يکي از کساني را که از لحاظ دولت موجه و قانوني است، تهيهکننده يا کارگردان ميکنند تا کسي نتواند سراغشان برود! دلايل جولاندادن تازهواردها به سينما چيست؟ اينها از سمت افراد مهم حمايت ميشوند!!! چرا نهضت سالنسازي و افزايش سالنها دچار لکنت شده؟ شايد اگر ساخت سالنهاي سينما ادامه پیدا کند، از روي سالنهاي پرطرفدار تمرکززدايي ميشود. نظرتان چيست؟ وقتي اين گروهها با پولهاي بادآوردهشان وارد سينما ميشوند، همه چيز را ميخواهند. در نتيجه اکثريتي بايد قرباني شوند و اينها هم کوتاه نميآيند؛ چون سيرموني ندارند. رحم نميکنند يک سئانس به يک فيلم بدهند! خب چرا برخي برخی از ستارهها تمکين ميکنند؟ فساد نهادينه شود، ناچار موضوع فراگير ميشود! اما چرا شماي نوعي نميپذيريد؛ اما ديگري قبول ميکند؟ چون هرکس قيمتي دارد. قيمت من گران است. راههاي برونرفت چيست؟ بههرحال اين مسئله ساختاري است. اتاقهاي فکري هستند که اين کار را ميکنند. يعني ارادههاي خارج از سينما؟ نهفقط. بخشي از آن درون خودِ سينماست. چرا اصناف موضعگيري نميکنند؟ خانه سينما اين روزها مشغول کفن و دفن هنرمندان و تشييع جنازه است؛ اما اگر قرار است شفاف صحبت کنيم، بايد ببينيم چه کساني سالن سينما دارند؟ يعني صاحبان سينما تعيين تکليف ميکنند؟ در گذشته ميان افراد سينما شرافتي در رفتار و منش حاکم بود که اگر مثلا دو فيلم فروش ضعيفي داشتند، همگي هوايش را داشتند و از آنها مراقبت ميکردند. خب شما در اين ساختار چطور فيلم ميسازيد؟ بهعنوان کسي که اصول خودم را دارم، هزينه لازم را ميپردازم. خيلي راحت گفته بودند «حکمت» خيلي حرف ميزند، به او سالن ندهيد. خب من ميروم فيلم بعدي را ميسازم. من 40 سال است در سينما هستم. قرار نيست مثل بقيه بازي را واگذار کنم و بروم. تا زماني که جان دارم، کار ميکنم. اصلا حرف اصلي شما چيست؟ چه کسي يا کساني بهترين زمان و مکان اکرانها را ميگيرند؟ چه کسي اينهمه امکانات ميدهد و خيليها پروانه ساخت ميگيرند؟ چرا ما راحت نميتوانيم حرکت کنيم؟ در عوض سعي ميکنند که ما به زمين بخوريم. من تفکر توطئه ندارم. 20 سال در شوراي مرکزي صنفي بودم و ساختارها را ميشناسم. اگر فيلم نسازم، پخش ميکنم يا توليد ميکنم. همه اين کارها را ميکنم. دوستاني هستند که چند سال يک بار فيلم ميسازند؛ اما من در بطن ماجرا هستم. بعضيها يا کندذهن هستند يا خودشان را به کندذهني ميزنند. فقط بايد بگويم راه به جايي نميبريد و هرچه زودتر اين بازي کثيف را جمع کنيد. قهقهه مستانه ميزنند و خوشحالاند که ما هستيم؛ اما اين دوران هم ميگذرد. شما قواعد بازي را قبول داريد و ميگوييد حرفم را ميزنم و درعينحال هم فشارها را به جان ميخرم. با اين اوصاف براي سرمايهگذاري فيلمتان چه ميکنيد؟ خب سختي ميکشم. بهخاطر فيلم قبليام بيچاره شدم. با من بازي دوگانهاي را آغاز کردند. البته من بهصورت شخصي با کسي مشکل ندارم، بحث من سيستم معیوب است. نهادينهشدن سيستمي براي فشلشدن بخش مهمي از سينما. هنوز برخي از چکهاي فيلم قبليام را پاس نکردهام! هنوز چکهاي فيلم قبلي نقد نشده چطور قرار است فيلم بعدي را بسازيد؟ ما که از سينماي مستقل ميآييم و باج نميدهيم و کارمان را بلد هستيم و به اين شرايط کارکردن هم عادت کردهايم. دمل سرطاني که روي سينما آمده بايد باز شود و در اين زمينه شوخي نداريم. اين عفونت را از سينما خارج ميکنيم. براي «جاده قديم» چگونه سرمايهگذار جذب کردید؟ همدلي افراد موجب ساخت فيلم شد. عوامل و بازيگران خيلي لطف کردند. ما اينطور فيلم ميسازيم. در «زندان زنان» کلا 500 هزار تومان پول داشتم که فيلمم را ساختم. البته دل شير هم ميخواهد؟ بله. شما نميخواهيد زير بار حرف زور برويد و همچنان هم ميخواهيد کار کنيد. مجموعه فشارها باعث نميشود يک روز مجبور شويد سينما را رها کنيد؟ خب در ساختار معيوب، هر اعتراضي مبارزه تعريف ميشود. ما اعتراض داريم، اما مبارزه نميکنيم. ما سینمایمان را حفظ ميکنيم. يعني اين مبارزه نيست؟ اين اعتراض و نشاندادن آن دمل چرکين است. چه زماني مبارزه معنا پيدا ميکند؟ من فيلمساز هستم نه مبارز. مبارزه من تصويرهاي فيلمم است. اما انسان به جايي ميرسد که انرژياي براي خلاقيت ديگر ندارد. آن زمان چه ميکنيد؟ چارهاي نداريم. وقتي در جهان سوم و ايران زندگي ميکنيم بايد پيه اين کار را به تنمان بماليم. هيچوقت شرايط آرامش يک فيلمسازي اروپايي و آسيايي را ندارم. من وسط خاورميانه هستم که خبرنگار را در سفارت تکهتکه و آدمها را کاردآجين ميکنند. من وسط بحران هستم. بنابراين ميشود هنر براي هنر يا هنر براي يک هدف. براي شما کدام بخش مهمتر است؟ هنر براساس تفکر و انديشه در راستاي ايجاد جرياني که ميتواند به بشريت کمک کند. پس در نظر داريد با ساخت فيلم دنياي بهتر و مهربانتري را ترسيم کنيد؟ شک نکنيد همينطور است. ما بر مبناي انسانيت حرکت ميکنيم. ما براي دنيايي پر از آرامش، صلح و نفي خشونت فيلم ميسازيم. گاهي بهعنوان فيلمساز ميگوييد نميخواهيم در فيلم يا رفتارمان خشونت را ترویج کنيم، اما ناخودآگاه بهسراغ تان ميآيد. آن زمان بهعنوان يک انسان و فيلمساز چه اتفاقي بين شخصيت حقيقي و حقوقي ميافتد؟ وقتي احساس خطر ميکنيد که جرياني به شکل رها، حرکت کرده که يک مبناي انساني را نابود کند، تو بايد حرکت کني و خودت را نجات بدهي. مثل فيلم «فارست گامپ» که ميگويد وقتي فهميدي در خطري فقط بدو. کاملا. گاهي آنقدر صداي اعتراض شما نسبت به بيعدالتيها بلند است که آدم احساس ميکند اصل نگاه شما مورد سوءتفاهم قرار گرفته. چه ميکنيد؟ اين مشکل بقيه است نه من. من انسان غرغرويي نيستم که چيزي بگويم و رد شوم. من پاي اصولم ميايستم. آنقدر اعتراض ميکنم تا گوشها باز شود. در جهان سوم بيشتر اوقات فرياد را به نگاه سياسي وصل ميکنند. واکنش شما چیست؟ متأسفانه جهان سوم نام درستي است. گاهي اوقات فکر ميکنم جهان دهم هستيم نه جهان سوم. اگر در اين ورطه قدم ميزني، شعر و موسيقي ميشنوي و بهعنوان انسان به خودت نگاه ميکني که فکر و انديشه دارد، نميتواني براساس منافع کوتاهمدت بايستي و نگاه کني. زماني تکليفم را با خودم روشن کردم. اینقدر قابليت دارم که ميتوانم هر جايي کار کنم، اما از اصولم دفاع ميکنم. درجامعه کلمه مطالبه را نميفهمند که حقوق اوليه انسان است، بعد چه انتظاري ميتوانم داشته باشم؟پس باز هم فرياد خواهم زد. برايم جالب است در سالهاي قبلتر يکي از منتقدان شما که جزء مديران بود، ميگفت چرا خانم حکمت به جاي مقنعه، روسري سر ميکند. جالب است به خاطر اين نقد با فيلمتان هم مشکل داشتند! مديراني هستند که براساس سليقه کار ميکنند و نميدانند در جهان چه ميگذرد. برايند آن نگاه زنان جامعه است. من قرار نيست مثل آنها کوتهبينانه نگاه کنم. من به چيزي که معتقد هستم، عمل ميکنم. من زماني چادري نبودم که براساس منافع بعد روسري سر کنم و اپوزيسيون شوم. از اول همين بودم که الان هستم. يک مدت کار نکردم؛ اما در جايگاه و تفکر خودم با آنچه جامعهام را رصد کردهام، با اندک عقلي که دارم، حضورم را بهعنوان انديشه و نه شخص اعلام کردهام. چرا با مطبوعات رابطه خوبي داريد؟ با رسانه احساس نزديکي ميکنم؛ چون مثل هم هستيم و چون هر دو ما امنيت شغلي نداريم. شايد ما چون سينماگر هستيم، بيشتر در چشم هستيم. در ضمن من مديون بچههاي رسانه هستم؛ چون اگر من را در جامعه ميشناسند و احترام ميگذارند، به خاطر رسانه است که کمک کردهاند انديشه من در فيلمهايم در جامعه رواج پيدا کند. دوستان زيادي در رسانه دارم تا سينما؛ چون با دوستان رسانه حرف مشترک زيادي دارم. اگر در ايران يا دنيا شناخته شدهام، به واسطه دوستان رسانه بوده که حامي بودهاند و دوستان رسانه را از جنس خودم ميدانم. شايد 80 درصد از سينماييها را از جنس خودم نميدانم و هيچوقت در محفلهاي سينمايي نيستم؛ چون حرف مشترکي با آنها ندارم. فروش فيلمتان در چه وضعيتي است؟ خراب و بازنده. عوامل فيلمتان چه نظري دارند؟ خيلي يار هستند. يکي از بزرگترين شانسهايم در حرفهام عوامل کارهايم بودهاند که هميشه کمککننده بودهاند. اين رابطه در بخش توليد شکل ميگيرد. شايد رفتار مادرانه من با گروه و نسل جوان بوده؛ چون به نسل جوان خيلي اعتقاد دارم. اين کارها هم نمايشي نيست. دلي است و ادامه خواهم داد. چه شد که فيلم «جاده قديم» را ساختيد؟ تحقيقات جاده قديم مربوط به 14 سال قبل است. با حسين قاضيان تحقيقات را شروع کردم. چرا مرد فيلم در برابر اتفاق تجاوز کرخت است؟ کرخت نيست و به نظرم کاملا فردي معقول و درست است و مردسالار هم نيست و زن برايش مهم است. وقتي اين اتفاق براي خانواده رخ ميدهد، شوکآور است. اما شخصيت زن حالش خوب نيست. پس جاي اميد در فيلمتان چه ميشود؟ براي رسيدن به اميد بايد حرف بزنيم. اصلا ميدانيد جنبش me too چه سالي شکل گرفت؟! از سال گذشته ! ليدي گاگا بهتازگی گفته چه بلايي سرش آمده. ببينيد خشونت جنسي به کجاها رسيده. خوشحالم که بحث خشونت جنسي به مجلس سناي آمريکا کشيده شد. من اصلا نميدانستم موج me too قرار است راه بيفتد. چرا بايد در اين زمينهها فيلمهاي کمي بسازيم؟ اگر به سياهنمايي متهم شديد، چه ميگوييد؟ کاري به اين نگاهها که براساس منافع کوتاهمدت شکل گرفته، ندارم. اگر بخواهم اينقدر خودم را دست پايين بگيرم که بازنده هستم. آنچه را که فکر ميکنم در مديوم سينما ميتواند اثرگذار باشد، ميسازم. چقدر از فيلم به مميزي برخورد کرد؟ زياد نبود. در فيلمنامه مميزي نداشتم. چرا عنوان « جاده قديم»؟ مردسالاري از جاده تاريخ و از قبل تر ميآيد. تجاوز اجتماعي بعد از تجاوز جنسي به مراتب مخربتر است. بازخورد تماشاچيان چيست؟ خيلي خوب؛ اما بايد امکان ديدنش را داشته باشد. موضوع فيلم بعديتان درباره زنان خواهد بود؟ شايد. نگاهتان به واژه فمينيسم چيست؟ من نگاه کلي درباره انسان (زن و مرد) دارم. هرجا به حقوق يک انسان اجحاف شود، وظيفهام اين است تا جايي که ميتوانم، مبارزه کنم تا در حق هيچ بشري اجحاف نشود. اما درباره زنان ميبينم اجحاف صد برابر است و هميشه در مديوم سينما، درام زنانه بسيار جذابتر است و البته مشکلات زنان جامعه ما هم کم نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.