نگاهي به مستند «رزمآرا، يک دوسيه مسکوت»
سايهروشنهاي يک ترور
اردوان وزيري
حسام اسلامي، تهيهکننده مستند «رزمآرا، يک دوسيه مسکوت»، در مراسم رونمايي از اين فيلم در موزه سينما به نکته فوقالعاده مهمي اشاره کرد که اگرچه راهحلي براي آن متصور نيست، اما مشکلي جدي بر سر راه مستندسازاني که تاريخ سياسي معاصر ايران را دستمايه آثار خود قرار ميدهند به شمار ميرود. اسلامي با اشاره به فقدان منابع تصويري از رزمآرا گفت، ساخت مستند از شخصيتي که حتي يک فريم تصوير از او وجود ندارد «مصيبت» بزرگي است. حقيقت تلخي در اين اظهارنظر نهفته است که نتيجه بلافصل آن، ساخت و توليد مستندهايي ميشود که از منظر ارجاعهاي تصويري همهشان شبيه هم هستند، چراکه از مصالح بصري بهشدت محدود و درعينحال مشترکي بهره ميگيرند و همين تصاوير تکراري در همه مستندها ديده ميشوند. به همين جهت است که بهعنوانمثال فرقي نميکند به تماشاي مستندي درباره قوامالسلطنه، رضاشاه، رزمآرا، محمدرضاشاه، مصدق، کاشاني يا هر شخصيت تاريخي ديگري نشسته باشيم، چون عکسها و فيلمهاي مشترکي خواهيم ديد که با چند ترفند دمدستي تلاش ميکنند جنبههاي مختلف يک واقعه يا کاراکتر تاريخي را بازسازي کنند تا شايد از اين رهگذر، تصويري از رويداد اصلي در ذهن مخاطب شکل بگيرد. اما احسان عمادي، کارگردان مستند جذاب «رزمآرا، يک دوسيه مسکوت»، در بند اين محدوديتها نميماند و با بهکارگيري شيوههاي خلاقانه، داستاني پرکشش از يکي از کليديترين ترورهاي سياسي تاريخ معاصر ايران را روايت ميکند که به اندازه يک تريلر جنايي/ معمايي جذاب و کنجکاويبرانگيز است. نقطه عزيمت کارگردان که بر پايه تحقيقي همهجانبهنگر بنا شده، آشناييزدايي از شخصيتهاي شناختهشده سياسي همعصر رزمآرا و نمايش چهرهاي کاملا متفاوت و «خاکستري» از آنها و همچنين بازخواني نقش هر يک در ترور نخستوزير وقت است. چالش اصلي فيلم نيز از همين نگرش متفاوت، تازه و بيسابقه سرچشمه ميگيرد که همگام با پيشرفت روايت، زواياي پنهان و قبلا بياننشدهاي از ماجراي ترور نخستوزير را برملا ميكند. شکي نيست که حذف فيزيکي رزمآرا مانند اتفاقات مشابه در اکثر نقاط جهان مولود شرايط سياسي و ماحصل تصميمگيريهاي پيچيدهاي بود که بههرحال منافع عدهاي را تأمين و در جبهه مقابل، منافع گروه ديگري را با خطر مواجه ميكرد، اما دست پشتپردهاي که درنهايت ماشه را چکاند و گلوله آتشين را بر سر و سينه نخستوزير نشاند از 16 اسفند ۱۳۲۹ تا همين امروز محل مناقشه مورخان بوده است. ماهيت پنهان و اسرارآميز قتلهاي سياسي، کندوکاو در علل و عوامل اين ترورها را بهطور تاريخي همواره با دشواري روبهرو کرده است؛ بهعنوانمثال پس از قتل جان.اف.کندي در 1963، جيم گَريسون در مقام دادستان يکي از بخشهاي ايالت لوئيزيانا تلاش بياماني براي معرفي، شناسايي و محاکمه عاملان ترور کندي به خرج داد و تا آخر عمر از پا ننشست، اما بهواسطه همين پنهانکاريهاي سياسي هرگز به نتيجه مطلوب دست پيدا نکرد. در کتاب «از سيدضيا تا بختيار» در توصيف شرايط دوران نخستوزيري رزمآرا نوشته شده: «کسي را که غرب براي مقابله با اين اوضاع نگرانکننده پيدا کرد، همچون رضاشاه، چهرهاي مردمي داشت. بعد از شهريور ۲۰ در سِمَت رياست اداره جغرافيايي ارتش، رئيس دانشکده افسري، و سرانجام رئيس ستاد ارتش، به تمام مفاسد رژيم آگاه شده، شناسايي دقيقي از امکانات بالقوه مملکت به دست آورده بود. رزمآرا با کمک گروهي از تکنوکراتهاي کاردان برنامه دقيقي براي مبارزه با فساد و اصلاحات تهيه کرده بود». رابطه عاشقانه رزمآرا و اشرف پهلوي در قالب نامهاي که فيلم به آن اشاره ميکند ظن نزديکشدن وي به دربار و آگاهي نخستوزير از «تمام مفاسد رژيم» را تقويت ميكند ... و فيلم به ما نشان ميدهد مصدق در صحن مجلس آنقدر فرياد زد که از حال رفت. همين شمشير دولبه بود که به قيمت جان نخستوزير تمام شد. کارگردان با نمايش قطعاتي از اين پازل پيچيده، گوشههايي از اين دو ديدگاه متضاد، اما نهايتا همراستا را در معرض ديد بيننده قرار ميدهد و با حفظ فاصله مناسب از موضوع، نتيجهگيري را به مخاطب واگذار ميکند. سکانسهاي بازجويي از افراد مشکوک به دخالت در ترور، ازجمله مصدق، کاشاني، اعضاي فدائيان اسلام و بقيه که به شکل موشنگرافيک در فيلم گنجانده شدهاند ضمن جبران فقدان مصالح بصري که در بالا اشاره شد، نکات مهم و مبهم ماجرا را از ديد هر دو طرف شرح ميدهد، اگرچه همانگونه که ميتوان انتظار داشت، هيچيک از آنها مسئوليت دخالت در ترور را- لااقل بهطور مستقيم- نميپذيرند، اما روايت فيلم با ظرافتي هنرمندانه و بدون ملاحظات معمول، پاي همه نقشآفرينان را وسط ميکشد و از هر دو سو به ماجرا مينگرد. استفاده از فايل صوتي صحبتهاي برخي از اعضاي کابينه و مسئولان دولت رزمآرا نيز از جمله تمهيداتي است که هم جنبه استناد تاريخي فيلم را تقويت ميکند و هم برخي از خصائص فردي رزمآرا را که در ابتداي فيلم ديده بوديم ملموستر ميكند. رزمآرا که در اثر يک اتفاقنظر نانوشته بين بازيگران اصلي عرصه سياسي کشور به قتل رسيد شايد ميتوانست تغييري در اوضاع آشفته ايران ايجاد کند و این مستند از بيان جنبههاي پيدا و پنهان ترور او فروگذار نميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.