دستيار در اغما
بابك زماني-رئيس انجمن سكته مغزي
«دستياران تخصصي» در كشور ما تحت سنگينترين فشارها و رنجها هستند و اين حقيقتي کاملا روشن و انکارناپذیر است. نسبت استاد به دستيار در كشور ما، کاملا برعكس استاندارد علمي و بينالمللي است و بخشي با 20 تا 30 نفر هيئتعلمي (با كاركردهاي متفاوت ازجمله باليني، پايه و تحقيقاتي) حداکثر ميتواند هفت تا هشت دستيار داشته باشد.
ميتوان تصور کرد سالها پيش يك نابغه! به اين نتيجه ميرسد كه با افزايش تعداد رشتههاي تخصصي و افزايش ظرفيتهاي دستياري، ميشود شقالقمر کرد و همزمان مشكل افزايش پزشك عمومي بيكار و نبود منابع براي استخدام هيئتعلمي و نيروي انساني متخصص را هم حل كرد. شايد اين نابغه اكتشاف به عمل آورد که ضوابط علمي براي تأسيس رشته، استانداردهاي تأييد براي دپارتمان آموزشي و قراردادهاي مربوط به نسبت دانشجو به استاد، همه مواردي مربوط به كتابها، کاغذها و ادارات هستند و نه واقعيات. بههميندليل پيشاپيش و به روشهاي وطني، به اصطلاح «حلاند». بايد گفت نابغهاي كه بتواند چنين برنامهريزي دقيقي انجام دهد، هيچگاه وجود نداشته است. هيچ انسان و هيچ مسئولي بهتنهايي مقصر نبوده است؛ همهچيز در جريان منظومه بيپايان خطاها و بحرانها مانند ضرورتي اجتنابناپذير پديدار و از آن پس دائما تکرار شده است. در حقيقت، لباس عقل بر چيزي پوشاندهايم كه در چشمي شستهشده، تماما بيخردي است و حاصلش فقط خسران، رنج و دور باطلي است كه بهنظر ميرسد پاياني ندارد. نيروي كار ارزان و اجيرشده همواره موجود بود؛ ميشد از ميان هزاران داوطلب مشتاق كه حاضر بودند سالها زندگي نكنند تا كتابهايي در مغزشان تخليه شود، آن را برگزيد. آنها هيچ صدا و هيچ تشكلي هم براي دفاع از حقوق خود نداشتند؛ نگذاشتند يا خودشان نخواستند يا هر دو؛ آنكه همت و تواني هم داشت، همه را صرف كلاس كنكور (بخوانيد آتش تهيه اين وانفسا) كرد تا با بدترکردن اوضاع، از آب گلآلود براي خود ماهي بگيرد. انتخابشدگان چنان خوشحال بودند كه به هر كاري جز پافشاري بر اصول رضايت ميدادند. طبقهبندي خلقالساعه و بيسابقهاي از ميزان علاقهمندي پزشكان به رشتههاي مختلف پديد آمد كه در كمال تعجب نشان ميداد رشتههاي دورتر از بيمار و درمانگاه بهشدت محبوبتر هستند و هسته مركزي كار پزشكي سكهاي بيرونق شد. جامعه مدني، فرهيختگان و روشنفكران هم از محيط زيست تا سگهاي ولگرد را ميديدند و براي احقاقِ حقشان تلاش ميكردند، اما گويي اجحاف آشكار بر گروهي از بهترين جوانان اين کشور بهچشمشان نميآيد؛ آنها حتي توان استثناكردن اين گروه از دشنامهاي آبدار سطح بالا را كه نثار پزشكان ميشد، هم نداشتند. دستياراني كه معلم كافي براي تدريس نداشتند، در حياتيترين و دشوارترين لحظات بهجاي متخصصان، مسئول درمان تودههايي از مردم شده بودند و بدون حضور آنها همه چرخها لنگ ميزد؛ حالا بايد مدرك ميگرفتند. در غياب آموزش باليني از سوی متخصصان باليني و پايه متعدد، در غياب روتيشنهاي ملي و بينالمللي براي كسب جديدترين علوم پزشكي (آنطور كه هماكنون در همهجاي دنيا جريان دارد)، بهجاي ارزيابي باليني تواناييهايشان از سوی استادان مجرب و باتجربهاي كه با آنها كار كردهاند، به جوخههاي سؤالياب بورد و يك امتحان كورِ سراسري سپرده ميشوند تا حداقل، عدالت (شبيه همان عدالت رُمي ميان گلادياتورها) برقرار شود. راستي بسياري از ما اعضاي هيئتعلمي هم كه در بسياري از موارد قادر نيستيم در امتحان شفاهي حق دوستي و آشنايي، اين حق باستاني را پايمال كنيم در تمديد اين عدالتخواهي رومي بيتقصير نيستيم. نتيجه آنكه دستيار جوان بايد در سالهاي نخست تحصيل، شبانهروز در حال كار باشد و سالهاي آخر نگران بورد و امتحان و ساكن دائمي يا پارهوقت كتابخانهها. دستياران سالهاي بالاتر در اين سلسلهمراتب آهنين، رفتهرفته اكثر كارها را به سالهاي پايينتر ارجاع ميدهند، سالهاي پايين هم تا به خود ميآيند دارند سال بالا ميشوند و به آن رضايت ميدهند و احتمالاً با خود ميگويند: «يك سال بخور نان و تره...». راستي با اين تفاصيل بهكُمارفتن يك دختر جوان دستيار بعد از دو كشيك متوالي اطفال (احياناً همراه با نوعي بيماري يا آسيبپذيري ناشناخته) غيرممكن است؟ آنهم درحاليكه تا ديروز هر پتوي كهنه پيچيده دم در درمانگاه، چون زنگ پاولُف1، تصوير كودك مرده را به ذهن او متبادر و در اعماق «سيستم ليمبيك»2 مغزش توفان بهپا ميكرد. اگرچه مدتي است در جادهاي انحرافي، از مسير دور افتادهايم، تا آن حد كه ديگر غرابت جاده هم بهچشم ما نميآيد، اما اصلاح غيرممكن نيست. آموزش پزشكي فقط در كشور ما اتفاق نميافتد، كافي است نيمنگاهي به بخشهاي آموزشي پيشرفته بيندازيم و اگر نميتوانيم كاملا آنگونه شويم، در ابتدا تنها مسير را اصلاح كنيم. بيترديد اين بهترين جوانان ذرهاي اصلاح مسير را هم درك ميکنند و گرامي خواهند داشت. حقوق واقعي براي دوره دستياري، استخدام هيئتعلمي يا متخصص کافي (حداقل براي سنگينترين قسمت يعني كشيكها)، تصويب بودجه و اصلاح قوانين براي دورههاي خارج از كشور در رده دستياري و فِلو، ارتباط نزديكتر با بخشهاي آموزشي دنيا از طريق حضور استادان بخشهاي خارج، بهویژه ايرانيان (ولو به صورت كوتاهمدت)، اصلاح قوانين و مقابله با عاداتي كه دستياران را به يك بخش خاص براي تمام دوره ميچسبانند و اعطاي آزادي انتخاب استادان و بخشها به خود دستياران با حفظ اولويتها و ظرفيتها در سراسر كشور، نظارت دقيق بر كاركرد هيئتهاي بورد براي اجتناب از سؤالات غيرعملي و كتابي (بهجاي تأكيدهاي وسواسگونه بر شكل سؤالات)، جهتدهي امتحان تنها به ارزيابي توان عملي دستياران و اختصاص درصدي از نمره فارغالتحصيلي به نمرههايي كه استادان مستقيم دادهاند و... همه اقداماتي حداقلي در اين مسير هستند. نگارنده اين سطور، بهعنوان بخشي از مربيان (كه بيترديد او هم در اين سيستم بيتقصير نيست) بارها و بارها در اين مورد بیان درد کرده است. حالا به عنوان بخشي از اوليای اين انجمن هم يكبار ديگر همينها را تكرار ميكنم، حتي اگر در چاهي باشد كه فقط انعكاس توليد ميكند، تنگنايي كه ديوارههايش همه از افكار و رفتار تكتك ما تنيده شده است. پينوشتها: 1- اشاره است به تجربه پاولف كه بعد از مدتي همزماني صداي زنگ با غذا، فقط صداي زنگ هم بهتنهايي باعث ترشح اسيد معده ميشود؟ 2- سيستم ليمبيك مركز غرائز و هيجانات و ترس و خشم در مغز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.