|

نوستالژی

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

در مغزپژوهی امروز، نوستالژی تجربه‌ای هیجانی و اغلب مثبت در زمان حال است که تمنای پیونددادن خویشتن ما به بارقه خاطره‌ای در پیوند با گذشته دارد. تجربیات نوستالژیک نشان می‌دهند که هیجان چه نقش مهمی در کیفیت‌سینمایی‌بخشیدن به خاطرات و پیوند ما با گذشته و شکل‌دادن و تداوم‌بخشی به تمامیت خویشتن و هویت ما دارد. به روایتی، نوستالژی در معنای وسیع، تلاش سازگارانه و مفید مغز هیجانی و اجتماعی ما در جهت پیشگیری از گسست هویتی ما در سطح شخصی، اجتماعی و فرهنگی است. احساس غم، افسوس یا حسرت از غربت در نوستالژی، خبر از حالت جداافتادگی زمان حال پرتنش و نامطمئن و ناپایدار دارد که منتظر هیجانی قوی، تندروار و بریده از گذشته، چون شیرین‌ترین خاطره است که از راه برسد و به زمان حال بچسبد تا شاید مفری باشد برای ازخودگسستگی و بیگانگی. این وجه به ظاهر متناقض مرکب از حال نه‌چندان مساعد و بارقه‌ای از گذشته شیرین، نوستالژی را به تجربه‌ای تلخ و شیرین تبدیل می‌کند. بنابراین نوستالژی می‌تواند تلاشی برای تداوم و عدم گسست و یکپارچه‌ماندن هویت ما باشد. می‌تواند مثل قطعه موسیقی، مثل بو و طعم غذایی خاص، منظره حادثه‌ای دلنشین، جداافتاده و بریده از دیگر خاطرات تلخ گذشته، جذاب و پرکشش، فقط برای چسبانده‌شدن به خویشتن در حال انفصال از گذشته دور و تمنایی در یافتن رگ و ریشه خود باشد. همین چند روز پیش بود که هوس خوردن ختکافسنجان سرد پیچیده در لای نان برنجی با طعم و مزه اشتثنایی غیرقابل تکرار و شنیدن صدای آهنگ جمعه بازار عاشورپور، منظره کوچه‌های باریک سنگفرش با خانه‌های سفالی و دیوارهای خزه‌بسته، ناودان‌های زله‌شده از چکه‌های باران، جرقه‌های نوستالژیکی از خاطرات شخصی دوران کودکی من در رشت بودند که بدون حواشی رنج‌آور واقعیت پیرامونی آن، چون بارقه خاطره‌ای درخشان و شفاف، شهد هیجانی وصف‌ناشدنی را در اقصانقاط بدنم ریختند و حس غریبی از آشنایی و آشتی با خویشتن را به‌وجود آوردند. مغزپژوهی جدید به ما می‌گوید گول واقعیت‌نمایی و شفافیت عریان تندرهای هیجانی نوستالژیک در اندام‌واره خاطره خود را نخوریم. دانش جدید به ما هشدار می‌دهد که خاطرات نوستالژیک فقط آفریده‌های مغز ما هستند، حتی بازآفرینی واقعیت‌های گذشته هم نیستند. در واقع جرقه‌های نوستالژیک، هنرنمایی زیباشناختی مغز هیجانی خاطره‌ساز ما هستند. برای استفاده مفید از آنها باید از آنها فاصله بگیریم و به آنها به صورت ابژه‌های زاده‌شده از ذهن خود بنگریم، همان‌طور که یک هنرمند به اثر هنری خود نگاه می‌کند. ما چنان باید منتظر خلق نوستالژی‌های خود از درون خاطرات گذشته باشیم که لی‌لی بریسکو، در کتاب داستان «به سوی فانوس دریایی» ویرجینیا وولف، در کنار ساحل در روبه‌روی بوم نقاشی خود نشسته بود و منتظر خلق ابژه‌ای روی بوم بود. بنابراین با نوستالژی می‌توان به ‌نوعی خلق روایت سیال آگاهانه زیبایی‌شناختی رسید و آن را به‌مثابه نوعی هنردرمانی در نظر گرفت. جرقه نوستالژیک بو و طعم کلوچه مادلین در چای زیزفون بود که مارسل پروست در رنج بیماری آسم لاعلاج را آن‌قدر در بستر اتاق محقرش در پاریس نگه داشت تا او بتواند بر ترس میرندگی خود فائق‌ آید و شاهکارش «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» را خلق کند و رشته‌های ازهم‌گسیخته وجود خود را به هم پیوند بزند. شواهد فراوان است که شعر و موسیقی در سرزمین ما نیز هیچ‌وقت بی‌بهره از تندر خاطره و خیال نوستالژیک نبوده است. اگر چنین آگاهانه به وجود جوهر آفرینش در نوستالژی تولیدشده در مغز خود توجه کنیم، می‌توانیم از شرنگ تلخ‌کامانه لبریز از مضاری که قدرت و سیاست به جان نوستالژی می‌ریزد، مصون باشیم.

باید بدانیم که این عدم آگاهی از نحوه ساخته‌شدن نوستالژی با استفاده از تجربیات گذشته در مغز ما و باور غلط به عینی و واقعی ‌بودن احساس نوستالژیک شخصی، اجتماعی و فرهنگی، منجر به اصرار در احیا و بازآوری آن در عالم واقع می‌شود. نوستالژی مضر و ناسالم که ادعای احیای گذشته براساس عینیت و حقانیت خاطره‌های نوستالژیک دارد، نوعی وابستگی اعتیادآور به گذشته ساختگی ایجاد می‌کند. هم‌اکنون در صحنه سیاست دنیا، آنچه در برگزیت انگلیس و جنبش به رهبری ترامپ در آمریکا می‌بینیم، نوعی نوستالژی احیای گذشته به عنوان یک واقعیت و بازگشت به دوران طلایی است. آمریکای کبیری که ترامپ از بازگشت به آن می‌گوید، بیشتر به نظر می‌رسد آمریکای سفیدپوستان مسیحی با باورهای عقب‌مانده و برای برپاکردن تولیدات با استفاده از سوخت فسیلی و نوعی احیای گذشته‌ای واپس‌گرایانه بیش نباشد. روایت‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی غرب تا قرن گذشته در انگلیس، فرانسه و آلمان و همچنین در جنگ داخلی آمریکا، حاکی از غلبه بیمارگونه نوستالژی احیا به اشکال مختلف بوده است. به همین علت بوده که همیشه نوستالژی از قرن هفدهم به بعد نوعی بیماری به حساب می‌آمد. نوستالژی که واژه ترکیبی یونایی از دو واژه «نوستوس: بازگشت» و «الگوس: درد» است، به عنوان بیماری برای اولین‌بار در قرن هفدهم توسط پزشکی سوئیسی به نام یوهانس هوفر مطرح شد. این بیماری که با علائم اضطراب، بی‌اشتهایی، افسردگی، گاه خودکشی و مرگ همراه بود، برای اولین‌بار در مستشاران نظامی سوئیسی که از بلندی‌های دامنه آلپ به دشت‌های کم‌ارتفاع برای جنگیدن می‌رفتند و از خانه و کاشانه و وطن دور می‌افتادند، شرح داده شد. این بیماری بیشتر در ارتش و میان سربازانی رواج داشت که در کشاکش جنگ و خون‌ریزی و خشونت، برای آنها حال و آینده چنان غیرقابل تحمل، نامطمئن و ناامیدکننده بود که مغزشان در طلب و تمنای گذشته غیرقابل بازگشت در پناه گرم خانه، کاشانه و وطن یا ملت، بیمار می‌شد. همچنان نیز همین حالت بیمارگونه نوستالژیک در شرایط دشوار امروز در مهاجرت و تبعید و جنگ، فراوان دیده می‌شود. با همه این احوال امروزه با پیشرفت‌های بیشتر در مغزپژوهی، از نوستالژی بازتابی به عنوان هیجاناتی مثبت و استراتژی مفید و سالم یاد می‌شود، زیرا می‌توان از آن به‌طور آگاهانه به عنوان یکی از توانایی‌ها در انعطاف‌پذیری مغز در پیوند گذشته و حال و حفظ تمامیت خویشتن و هویت شخصی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی استفاده کرد و با کمک آن در مقابل عوامل ازهم‌پاشنده هویت خویشتن ایستادگی کرد. درعین‌حال، همچنان باید آگاه بود که قدرت‌های سیاسی، نظامی، فرهنگی و تبلیغی حاکم بر جهان همچنان در پی تحمیل نوستالژی احیا، بیمارگونه و اعتیادآور خود بر تولیدات ذهنی مغز ما هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.