درباره آخرین کتابهای لئو اشتراوس
سهگانه کسنوفونی اشتراوس
دومین اثر از سهگانه کسنوفونی اشتراوس «گفتار سقراطی كسنوفون» نام دارد. مجلد اول این سهگانه، «در باب جباریت» است. این کتاب به دیالوگی (هیرون) میپردازد که سقراط در آن حاضر نیست. این کتاب نشان میدهد که سویه سقراطی اندیشه کسنوفون نیاز به یک بررسی تکمیلی دارد و این تفسیر به نمایش آشکار سقراط از سوی کسنوفون اختصاص یافته است. این کتاب به فهم آموزه اصیل سقراط کمک میکند. «در باب جباریت» اولین کتابی است که تصویری کامل از اشتراوس میانسال ارائه میدهد. اشتراوس در این دوره تمایل به سخنگفتن درباره موضوعات سیاسی و نظریهپردازی در باب تاریخ فلسفه سیاسی داشت؛ اما دو مجلد دیگر، «گفتار سقراطی کسنوفون» و «سقراط کسنوفون» تصویری از اشتراوس پیر یا غیرجذاب را نمایش میدهد؛ یعنی اشتراوسی که کمتر درباره موضوعات سیاسی حرف میزند و تمایلش به نظریهپردازی در باب تاریخ فلسفه سیاسی را از دست داده است. این دو کتاب آخرین کتابهایی است که اشتراوس در اواخر عمر خود منتشر کرد. او در نامهای در آخرین سال زندگیاش این کتابها را بهترین آثارش تلقی میکند: «این کتابها صرفا آخرین چیزهایی نیستند که من نوشتم؛ بلکه معتقدم آنها بهترین آثارم هستند». ترجمه مجلد سوم این مجموعه امسال به همت نشر روزگار نو و مجلد دوم نیز سال گذشته به همت نشر آگه منتشر شده است. در مجلد دوم ترجمه دیالوگ «در باب تدبیر منزل» کسنوفون نیز اضافه شده است. هر دو اثر را یاشار جیرانی ترجمه کرده است. اشتراوس را بیشتر به خاطر نظریه مشهور و نسبتا جنجالیاش درباره هنر یا فن نوشتار فلاسفه میشناسند. براساس این نظریه متون فلاسفه و خاصه فلاسفه قدمایی از دو لایه ظاهری و باطنی تشکیل شده است. در این نگاه لایه ظاهری اثر با مخاطب غیر فلسفی و لایه باطنی با مخاطب فلسفی ارتباط برقرار میکنند. در نظر او فیلسوف برای دستیابی به چنین هدفی از ابزارهای ادبی و نوشتاری متعددی استفاده میکند؛ ابزارهایی که خواننده فلسفی آنها را درخواهد یافت و از رهگذر آنها لایه باطنی اثر را کشف میکند. شارحان اشتراوس بر این باورند که تقریبا تمام آثار اشتراوس به دنبال یافتن این ابزارها و کشف لایه باطنی آثار فلسفی هستند؛ اما معتقدند هیچیک از آثار او به اندازه دو مجلد آخر سهگانه کسنوفونی، نحوه دستیابی به لایه باطنی اثر را به نحو احسن نشان نمیدهند. چون اشتراوس در این دو اثر بیش از آنکه یک نویسنده باشد، یک خواننده است. ازاینرو این دو اثر را در نگاه اول نوعی بازگویی خطبهخط دیالوگهای کسنوفون میدانند. با خواندن این دو اثر روشن میشود که اشتراوس کار خود را از ارائه خوانشی شدیدا تحتاللفظی از متن فیلسوف آغاز میکند. این خوانش بهشدت تحتاللفظی به طور تدریجی حفرهها، تناقضها و تکرارهای متفاوتی را برای خواننده روشن میکند که او را به لایههای درونی متن میرساند. اشتراوس حتی در این اثر تمام نتیجهگیریها را موقتی ارائه میدهد و آن را در نهایت به خواننده واگذار میکند. این دو کتاب اهمیت دیگری هم دارند. «گفتار سقراطی کسنوفون» و «سقراط کسنوفون» کلید فهم افلاطون اشتراوس هستند. اگرچه او شیفته شیوه و فرم کسنوفونی است، در نهایت افلاطون را والاترین سطح تفکر و نوشتار فلسفی میداند. بسیاری بر این باورند که فهم افلاطون اشتراوس به فهم اشتراوس از سقراط افلاطونی گره خورده است. سقراط افلاطونی اشتراوس نه به طور حقیقی به نظریه ایدهها باور دارد و نه اینکه حقیقتا یک اخلاقگرا است. ازاینرو شارحان معتقدند از شرحهای اشتراوس بر افلاطون میتوان پی برد که بسیاری از اشارات و رمزگشاییهای او از دیالوگهای افلاطون متکی بر دیالوگها و مکتوبات سقراطی کسنوفون است و ازاینرو دو اثر آخر کسنوفونی اشتراوس را دقیقا ازآنجاکه به دیالوگهای سقراطی کسنوفون میپردازند، میتوان منبع و کلید مناسبی برای شناخت عمیقتری از سقراط افلاطونی اشتراوس، افلاطون و در نهایت خود اشتراوس بهعنوان متفکری افلاطونی دانست. در همین زمینه «گفتار سقراطی کسنوفون» جایگاه ویژهای دارد. مثلا بحث اشتراوس در باب مردانی که به طبیعت امور میپردازند، میتواند نسبت افلاطون با نظریه ایدهها را روشنتر کند یا اشارات او درباره نسبت لذت، عقیده، امر شریف و کشاورزی میتواند بسیاری از مسائل افلاطونی درباره نسبت اروس و فلسفه و همچنین بحث صدق و کذب نفس سهبخشی در جمهوری افلاطون را حل کند؛ و مهمتر از همه بحث اشتراوس در باب غایتشناسی الهیاتی و غایتشناسی ساده مسئله دشوار چرخش سقراطی از نظرگاه کسنوفون را بررسی میکند؛ ترکیب و مقایسه این دیدگاه کسنوفونی با دیدگاه افلاطونی در فایدون و خارمیدس میتواند توضیح دهد که چرا سقراط مؤسس بزرگ فلسفه سیاسی بود. اشتراوس در «گفتار سقراطی کسنوفون» میکوشد اثر نادیدهگرفتهشده متفکری نادیدهگرفتهشده را به یکی از آثار جدی فیلسوفی جدی تبدیل کند. او کتاب حاضر را بیست سال پس از سکوت دراینباره نوشته است. این دو اثر به چهار مکتوب سقراطی کسنوفون میپردازند. «سقراط کسنوفون» سه مکتوب سقراطی ازجمله طولانیترین آنها را بررسی میکند که فقط یک پیشگفتار کوتاه دارد. نبود مقدمهای در مجلد سوم باعث میشود که مقدمه مجلد دوم، «گفتار سقراطی کسنوفون»، مقدمهای کلی باشد که از این دو مجلد تشکیل شده است. اگرچه خود این مقدمه هم مختصر است. در مجموع، میتوان گفت بین این دو اثر وحدتی وجود دارد. ازجمله نمونههای این وحدت اینکه، «بخش مقدمه و ازاینرو «گفتار سقراطی کسنوفون» به طور کلی با ارجاعی به پیشداوری قدرتمندی آغاز میشود که در طول قرن نوزدهم پدیدار شد و امروزه به طور مستحکمی جا افتاده است که طبق آن کسنوفون آنقدر سادهلوح، کوتهفکر یا نافرهیخته بوده است که نمیتوانسته مغز یا عمق اندیشه سقراط را دریافته باشد. درحالیکه «سقراط کسنوفون» حرف آخر خود را به ضمیمهای میسپارد که گویاترین تجلی چنین پیشداوری را در یک دانشور قرن نوزدهمی آلمانی مییابد و به این نکته اشاره میکند که محدودیت ویژه آن دانشور (که او را نسبت به عظمت کسنوفون کور کرده بود) از نقطه نظر کسنوفون چه شکلی پیدا میکرد. درنتیجه جای شگفتی نیست که گرچه این بخش مقدمه است که روایت مختصر از سه متنی ارائه میکند که «سقراط کسنوفون» به آنها میپردازد، این بخش پیشگفتار است که آن اطلاعاتی را فراهم میکند که برای درک کامل اهمیتی که اشتراوس برای تنها متن مورد بررسی در کتاب اول قائل بود، ضروری هستند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.