بررسي مذاکرات ژنو در گفتوگو با پيرمحمد ملازهي
صلح در افغانستان؛ رؤياي دور از دسترس
اميرمحمد حسيني: آيا صلح هنوز هم در افغانستان دور از دسترس است؟ در شرايطي كه دامنه مذاكرات درباره صلح اين كشور بسيار گسترده شده؛ از دوحه گرفته تا ژنو. در گفتوگو با پيرمحمد ملازهي به بررسي مختصر اين موضوع پرداختهايم. اينكه روند صلح در افغانستان چه مراحلي را طي كرده و اكنون در چه وضعيتي است.
کنفرانس دوروزه بينالمللي افغانستان در ژنو برگزار شد و وزيرخارجه ايران نیز در اين مذاکرات حضور داشت. جريان مذاکرات صلح در افغانستان چطور پيش ميرود؟ مسئله صلح افغانستان در چند سطح مطرح است؛ يک سطح مذاکرات آمريکاييها با طالبان در دوحه قطر است؛ در اين مذاکرات نمايندگان ايران حضور ندارند و ابتکار عمل در دست آمريکاست. بخش ديگر، تلاش روسها و مذاکراتي است که در مسکو صورت گرفت؛ در آنجا نیز بحثهايي حول رسيدن به راهحل سياسي براي حل مسئله افغانستان شکل گرفت که البته در مسکو دولت افغانستان و آمريکاييها شرکت نکردند و شوراي عالي صلح در سطحي پايين شرکت کرد و ايران نيز در سطح سفير يا معاون سفير حضور داشت. اکنون نيز آنچه در ژنو ميگذرد، در دو سطح مطرح است. اين مسئله را هم بايد در نظر گرفت که طالبان در اين مذاکرات نماينده ندارند و بهطورکلي مايل نيستند با دولت افغانستان درگير شوند؛ چون دولت افغانستان را وابسته به آمريکا ميدانند و معتقدند اين دولت پيرو خواستههاي آمريکا حرکت ميکند؛ بنابراين تابهحال با دولت وارد مذاکره نشدهاند؛ اما سطح دوم که مهم است، مذاکره براي جلب کمکهاي بينالمللي است؛ چراکه اطلاعات موثقي از چگونگي استفاده از کمکهاي بينالمللي به افغانستان از سوي دولت ارائه نشد. حتي بحثهايي درباره فساد مالي و شفافيتنداشتن وجود دارد و دولتها را براي ادامه کمکها دچار ترديد کرده است. بر اين اساس، يکي از اهداف اصلي دولت وحدت ملي اشرف غني و عبدالله عبدالله، دادن گزارشي از عملکرد خود در اين زمينه است تا کشورها همچنان راغب به حمايت و کمک به افغانستان باشند. در کنار اين، مسائلي مثل وضعيت زنان، حقوق بشر و امنيت نيز مطرح است. با توجه به اينکه نمايندهاي از طالبان در اين مذاکرات حضور نداشت، ميتوان از آن دستاورد مشخصي را انتظار داشت؟ در کنار همه مسائلي که گفتم، مسئلهاي که اکنون در صدر جريان صلح افغانستان قرار دارد، صحبتهايي است که زلمي خليلزاد، نماينده ترامپ، مطرح کرده است. او بعد از اينکه با طالبان در دوحه ديدار کرد، به پاکستان و سپس افغانستان رفت و در افغانستان اظهارنظري کرد که تعجببرانگيز بود. او گفت تا قبل از انتخابات رياستجمهوري که فروردين 98 برگزار ميشود، مذاکرات با طالبان به نقطه مشخصي ميرسد؛ اما در شرايط کنوني بعيد است اين موضوع عملي باشد. البته در کنار صحبتهاي خليلزاد، اشرف غني هم در صحبتهاي خود در ژنو گفت ما در حال نزديکشدن به تفاهم با طالبان هستيم. بااينحال بسياري از صاحبنظران اميد چنداني ندارند. بههرحال مذاکرات صلح در چندين سطح مطرح است؛ اما مشکلي که وجود دارد، پافشاري طالبان روي مواضع خود است؛ آنها معتقدند با دولت افغانستان مذاکره نميکنند و با آمريکاييها مذاکره ميکنند. موضعي هم که در مذاکرات با آمريکا دارند، از جايگاه قدرت است و روي زمانبندي خروج نيروهاي آمريکايي از افغانستان مذاکره ميکنند. اين موضع رسمي طالبان است؛ چراکه در صحنه نبرد و جنگ در داخل افغانستان، موضع برتر را دارند و بيش از 50 درصد خاک افغانستان در اختيار آنهاست. آيا بين طالبان تقسيمبنديای وجود دارد يا منسجم و يککاسه هستند؟ در اين بين کشورهاي صاحبنفوذ و بهويژه ايران با کدام گروه مذاکره ميکنند؟ درحالحاضر طالبان منسجم نيست و به چندين گروه تقسيم شده است. يکي از مشکلات نیز اتفاقا همين مسئله است که با کدام جناح بايد مذاکره کرد و اگر فرضا تفاهمي ايجاد شود، جناحهاي ديگر آن را قبول خواهند کرد يا نه؟ طالبان چند گروه هستند، ولي سه گروه عمده دارند؛ يکي شوراي کويته است که در مرکز ايالت بلوچستان تشکيل شده است و ديگري جريان ملارسول است که از طالبان جدا شده و تشکيلات خود را راه انداخته و در غرب افغانستان يعني هيرمند و قندهار که نزديک به مرز ايران است، فعال است. گروه سوم نیز شبکه حقاني است که در شرق افغانستان فعال است؛ اما جريان اصلي و مدعي کويته است که با آمريکا هم مذاکره ميکند. در اين مذاکرات ايران هم نقشي داشته است؟ شايعههایی مبني بر ارتباط ايران با بخشي از طالبان وجود دارد. محمدرضا بهرامي، سفير ايران در کابل، نیز در گفتوگو با تلويزيون آريانای افغانستان گفته بود ما با طالبان تماس داريم، ولی رابطه نداريم و تماس ما با طالبان با هدف کنترل و اشراف اطلاعاتي است. بهرامي گفته بود ما علاقهمند هستيم و تلاش ميکنيم زمينه مذاکرات ميان دولت افغانستان و طالبان را فراهم کنيم. دراينباره غير از اين هيچ اطلاعات رسميای وجود ندارد. موضع رسمي ايران حمايت از دولت مرکزي است؛ در واقع نفع ايران نیز در همين است. اگر ايران در راستاي منافع ملي خود حرکت کند، بايد حامي يک دولت قدرتمند داخلي در افغانستان باشد. تجزيه قدرت به ضرر ايران است؛ چون بر اساس طرحي که آمريکاييها دادهاند، 13 ايالت شرقي و جنوب افغانستان که پشتونشين هستند، در اختيار طالبان قرار ميگيرد و مرزها در دو استان خراسانجنوبي و سيستانوبلوچستان در اختيار طالبان قرار خواهد گرفت؛ وضعيتي که به نظر نميرسد مطلوب ايران باشد. فکر ميکنيد برايند اين مذاکرات و تلاشها به صلح در افغانستان منجر خواهد شد؟ مذاکرات صلح چهارجانبهاي بين روسيه، چين، پاکستان و افغانستان شکل گرفته بود. مذاکرات سه دوره برگزار شد و قرار بود در دور چهارم، پاکستان طالبان را پاي ميز مذاکره بياورد که اين اتفاق نيفتاد. در دور چهارم مذاکرات، روسها پيشنهادي داده بودند که تمام کشورهاي همسايه افغانستان و کشورهاي ذينفوذ را به مذاکرات اضافه کنيم. حتي گفته شد عربستان سعودي و امارات و ترکيه را بايد تشويق کرد و پاي ميز مذاکره آورد؛ بر اين اساس که همسايگان افغانستان بهنوعي در جنگ نيابتي اين کشور حضور دارند و بنابراين در آن شرايط ميتوان به راهحلي رسيد؛ اما دور پنجم مذاکرات برگزار نشد. همانطور که گفتم، مذاکرات ديگري هم تاکنون برگزار شده است؛ اما در افغانستان سه مشکل اصلي وجود دارد؛ يکي اختلافات دروني احزاب و جريانات است که هرکدام ديدگاههاي خود را دارند، ديگري بحث منافع کشورهاي منطقه است و موضوع سوم نیز فرامنطقهاي و بينالمللي است که در شرايط کنوني آمريکا و روسيه در رأس آن و چين در متن آن هستند. اين کشورها نیز به نظر نميرسد بهسادگي در مسئله افغانستان به تفاهم برسند؛ بنابراين فکر نميکنم صحبت زلمي خليلزاد مبناي درستي داشته باشد؛ اما شايد آمريکا با توجه به فشاري که روي پاکستان آورده، اميدواريهايي دارد. اگر پاکستان سياست خود را در قبال افغانستان تغيير دهد، ميتوان اميدوار بود که بتوان راهحلی سياسي براي افغانستان پيدا کرد. اکنون طالبان با کمک پاکستان سلاح و امکانات تهيه ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.