اثرات آبخیزداری بهعنوان یکی از مؤلفههای مدیریت آب، ناشناخته باقی مانده است
کمتوجهی به مدیریت نرمافزاری آب
شرق: آبخیزداری را بُعد نرمافزاری مدیریت منابع آب معرفی میکنند. آبخوانداری هم اقدامی در راستای تغذیه آبخوانها برای ایجاد پایداری در بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی به حساب میآید؛ اما با توجه به اهمیت آبخیزداری و آبخوانداری، اقدامات اجرائی اندکی در این حوزه انجام شده است و همواره به بُعد نرمافزاری مدیریت آب، آنطور که باید و شاید، توجهی نشده است. همچنین اعتبارات اختصاصیافته به مدیریت نرمافزاری بخش آب، در مقایسه با سدسازی، بسیار اندک است. احمدعلی کیخا، رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، بر این باور است که اگر مطالعهای جامع درباره اثرات هریک از مؤلفههای مدیریت آب انجام شود، بهطور حتم این نقیصه برطرف خواهد شد. کفه دعواهای بودجهای در بخش آب، همواره به سمت سدسازی خم شده است. طرفداران ساخت سازه در ایران، عملیات آبخیزداری و آبخوانداری را اقدامی در راستای تأمین آب نمیدانند و تا همین چند سال پیش، در لابیهای بودجهای پیروز میدان بودند؛ تا اینکه یکی پس از دیگری دشتهای کشور که نیمی از آب مورد نیاز ایرانیان از پوسته زیرین آنها تأمین میشد، فرونشست و تصمیمسازان به این فکر افتادند که چگونه جلوی این بلا را بگیرند. با این وقایع بود که توجه به آبخیزداری در دستور کار سیاستگذاران قرار گرفت. البته هنوز دعوا بر سر اینکه آبخیزداری آبی تأمین نمیکند و روش مطمئنی برای تأمین آب نیست، ادامه دارد. داوود نیککامی، رئیس پژوهشکده خاک و آبخیزداری، در گفتوگو با «شرق» درباره وظیفه آبخیزداری میگوید: تمام فعالیتهای مرتبط با موضوع آب، خاک، پوشش گیاهی و مسائل اجتماعی و اقتصادی آب، در حیطه وظایف آبخیزداری قرار میگیرد. او اضافه میکند: با آبخیزداری جلوی فرسایش خاک و تخریب اراضی گرفته شده و بهترین راندمان برای آب حاصل میشود. آبخیزداری را میتوان بُعد نرمافزاری مدیریت آب نامید. در واقع آبخیزداری منابع را به صورت یکپارچه مدیریت میکند. به گفته رئیس پژوهشکده خاک و آبخیزداری، آبخوانداری نیز هدایت بخشی از سیل از طریق مخروط افکنهها به داخل زمین است که با هدف شارژ منابع آب زیرزمینی انجام میشود. در واقع مدیریت کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی را آبخوانداری میگویند. اثرات آبخوانداری بر تغذیه منابع آب زیرزمینی نیککامی میگوید: آبخوانداری میتواند جلوی اثرات مخرب سیل را بگیرد و توسعه کشاورزی را به همراه داشته باشد. او اضافه میکند: در یکی از ایستگاههای این مجموعه تحقیقاتی واقع در دهلران، سطح اراضی کشاورزی دو هزار هکتار بوده است و با وجود اینکه به این سطح 10 هزار هکتار زمین جدید هم اضافه شده است و همچنان در این 12 هزار هکتار ذرت و گندم کشت میشود، اما به دلیل اجرای پروژههای آبخوانداری و تغذیه منابع آب زیرزمینی از طریق سیلابهای فصلی، این دشت هنوز به مشکل برنخورده است. به گفته رئیس پژوهشکده خاک و آبخیزداری، اجرای پروژههای آبخیزداری و آبخوانداری نسبت فایده به هزینه مناسبی دارد و توجه به اجرای این پروژهها، دارای توجیه اقتصادی است. او درباره دلایل بیتوجهی به مدیریت نرمافزاری آب در کشور عنوان میکند: در کلان کشور ارزش و اهمیت کارهای مدیریتی نسبت به سازهای کمتر است. برای سدسازی در کشور خیلی پول هزینه میشود و راحت پول میدهند، اما به مدیریت حوضه آبخیز مربوط به آن سد که بعد از چند سال پر از رسوب میشود، خیلی اهمیت داده نمیشود؛ زیرا مدیریت خیلی به چشم نمیآید و یک شکل نرمافزاری دارد، به همین خاطر به آن کمتر توجه میشود. توجه ویژه مجلس به آبخیزداری احمدعلی کیخا، رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با «شرق» از توجه ویژه مجلس به بحث آبخیزداری خبر میدهد. او میگوید: امسال 200 میلیون دلار از محل صندوق توسعه ملی به پروژههای آبخیزداری اختصاص یافته است. کیخا به این پرسش که چرا توجه به پروژههای آبخیزداری نسبت به سدسازی با این همه تأخیر انجام شده است، اینگونه پاسخ میدهد: مجری پروژههای آبخیزداری، وزارت جهاد کشاورزی و پروژههای کلان آب، وزارت نیرو است. وزارت جهاد کشاورزی مجموعهای بزرگ با وظایف فراوان است که فعالیتهای آبخیزداری در دل این همه وظیفه گم شده؛ به همین دلیل سهم کمتری به آن اختصاص داده شده است. او اضافه میکند: متأسفانه اثرات مثبت آبخیزداری در بحث مدیریت منابع آب، به صورت یکپارچه در یکجا مورد ارزیابی قرار نگرفته است؛ یعنی هیچ نهادی اثرات روشهای تأمین آب ازجمله آبخیزداری، آبخوانداری و احداث سد را به صورت متمرکز از منظر اثرگذاری بررسی نکرده است تا بر آن اساس اعتبار تخصیص یابد. کیخا میگوید: این نقیصهای کلی است و آگاهینداشتن از کارکردهای طرحهای آبخیزداری نیز در بین تصمیمسازان و تصمیمگیران میتواند دلیل دیگری برای کمتوجهی به پروژههای آبخیزداری باشد. او با اشاره به اثرات مثبت اجرای عملیات آبخیزداری در دشت قروه و دهگلان بر افزایش سطح منابع آب زیرزمینی، گفتوشنود درباره اثرات آبخیزداری را عامل مؤثری معرفی میکند که این قبیل طرحها را از حالت مهجور فعلی خارج خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.