|

گفت‌و‌گو با ایمان ملاجعفری

معتقد به میانه‌ام

گروه هنر: ‌ایمان ملاجعفری، دانش‌آموخته‌‌ رشته گرافیک از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است که سابقه شاگردی استاد مرتضی ممیز و استاد سیدمحمد احصائی را دارد. همچنین عضو هیئت علمی پیشین و مدیر گروه‌‌ گرافیک دانشگاه دولتی سمنان و مدرس پیشین دانشگاه‌های آزاد اسلامی، علمی-کاربردی، سوره، علم و فرهنگ و... نیز است. ملاجعفری قبلا به‌عنوان معاونت اسبق فرهنگی-هنری اداره کل ارشاد تهران فعالیت داشت.

چرا عضویت هیئت علمی دانشگاه را رها کردید؟ در سال 1390 پس از اینکه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را ترک کردم، به عضویت هیئت علمی دانشگاه سمنان درآمدم و بعد از یک ترم مدیر گروه گرافیک دانشگاه سمنان شدم و حقیقتش را بخواهید موقعیت شغلی بسیار خوبی هم بود؛ اما بعد از چند سال تدریس و حضور در کسوت هیئت علمی دانشگاه - برخلاف تصورم- احساس یکنواختی و رخوت عجیبی می‌کردم؛ چراکه درگیر روزمرگی علمی و تکرار شده بودم و فضا برای نوآوری و خلاقیت مهیا نبود و احساس می‌کردم که نه‌تنها چیز جدیدی برای ارائه به دانشجویان ندارم؛ بلکه ‌ای بسا آنچه به صورت تکراری نیز به دانشجویانم می‌آموزم، برایشان زیاد هم بود! این وضعیت برایم اصلا مطلوب نبود و حس می‌کردم که روز‌به‌روز کیفیت زندگی هنری‌ام افت می‌کند - با اینکه در آن زمان هم کار گرافیک را جدی انجام می‌دادم و در عرصه‌های مختلف گرافیک کاربردی و تبلیغات نیز کار می‌کردم- بنابراین با وجود اینکه می‌توانستم آنجا بمانم یا حتی به دانشگاه دیگری بروم؛ اما ترجیح دادم عضویت در هیئت علمی را رها کنم. ‌چطور شد که دوباره به تحصیل پرداختید و چرا این بار خارج از هنر تحصیل کردید؟ بعد از آن احساس نیاز به تحصیل کردم و دوباره در رشته‌هایی که بتواند در حوزه مدیریت بازار و فضای گرافیک و تبلیغاتی که انجام می‌دادم به کار بیاید، مدیریت استراتژیک خواندم که بسیار بر دیدگاه و اندیشه من در حوزه گرافیک اثرگذار بود و پس‌از‌آن دوره‌های مختلف مدیریت مارکتینگ را گذراندم و در این حوزه مطالعه جدی داشتم؛ به نحوی که برخی من را اکنون یک مدیر مارکتینگ می‌شناسند تا یک ‌گرافیست! البته همیشه احساس می‌کردم آن چیزی که در آن فضا می‌تواند به من کمک کند که بتوانم مدیر موفقی باشم، ریشه‌اش به کارشناسی و کارشناسی‌ارشدی که خوانده بودم، وابسته بود و من مارکتینگ را هم با دیدگاه هنری آمیختم. در دوره‌ای فرصت پیدا کردم برگردم به فضای هنری محض و از گرافیک کاربردی که به آن معتقد بودم که در خدمت مصرف‌کننده و بازار باید باشد و در هنر گرافیک فضای بازی را که برای خلاقیت وجود دارد و با اعتقاد به نیاز بازار دست من را می‌بست، شروع کردم به خلق آثاری در قالب خط - نقاشی و البته این هم باز فضایی بود که همیشه کنار کار من بود. من چهار نمایشگاه انفرادی در سال‌های 86 تا 88 داشتم که بعد‌از‌آن نمایشگاه آثار خط-نقاشی متوقف شد. در سال 90 یک نمایشگاه آثار ‌گرافیکی داشتم و تا الان برای یک نمایشگاه جدید خط- نقاشی در حال کار‌کردن هستم ‌دکتری را چرا رها کردید؟ دکتری را رها نکردم. ادامه تحصیل در رشته خودم چون گرافیک دکترای تخصصی نداشت و باید می‌رفتم پژوهش هنر می‌خواندم یا هنرهای اسلامی می‌خواندم و چون شاخه‌هایی بودند که بیشتر مبتنی بر تئوری هنر بودند و این برخلاف طبع من بود و فضای ذهنی من خیلی با آنها منطبق نبود و احساس می‌کردم اگر بخواهم دکترای تخصصی بگیرم، نیاز دارم که سراغ دانشی مکمل بروم. همین الان هم دانشجوی دکترای تخصصی DBA (مدیریت کسب‌وکار) دانشگاه تهران هستم و فکر می‌کنم این برای تکمیل آموخته‌هایم در گرافیک کاربردی مؤثر‌تر از‌ گرایش‌هایی مانند پژوهش هنر یا هنرهای اسلامی است. ‌آثار و طراحی‌های‌ گرافیکی شما متأثر از چه مکتب و‌ گرایشی است؟ متأثر از چه استادانی هستید؟ من اگر بخواهم گرافیک را به دو شاخه اصلی تقسیم کنم، یکی گرافیک آرت است که به درد نمایشگاه‌ها می‌خورد ولی بدون سفارش‌دهنده است؛ یعنی سفارش‌دهنده آن خود طراح یا جشنواره‌هایی هستند که برگزار می‌شوند و در نهایت باز هم خود طراح تصمیم می‌گیرد چه می‌خواهد به‌صورت پیام در قالب گرافیک بیان کند؛ من تقریبا می‌توانم بگویم هیچ کاری این‌گونه نداشته‌ام و این اولین باری است که این کار را می‌کنم. شاخه دیگر ‌گرافیک، گرافیک کاربردی است؛ یعنی ‌گرافیکی که باید در خدمت بازار و سفارش‌دهنده باشد. من در این بخش تمرکزم روی لوگو بوده و لوگو تایپ آن هم به علت علاقه‌ای بوده که به حروف و ساختار حروف داشتم، بیش از 150 لوگو طراحی‌شده دارم که در سازمان‌ها و شرکت‌های خصوصی، عمومی و دولتی استفاده شده است. پوستر هم زیاد طراحی کرده‌ام اما چیزی که زیاد کنار کارهای من بوده این است که من از سال 83 مدیر هنری انتشارات رشد - مرجع روانشناسی ایران - بوده‌ام که بیش از 300 جلد کتاب در زمینه روانشناسی طراحی کرده‌ام. شاید برای شما و هرکس دیگری این سؤال پیش بیاید که چطور این کارها را می‌کردم. واقعیت این است که من در 10 سال اول فعالیتم تقریبا شبانه‌روزی کار می‌کردم. وقتی مدیر ارشاد بودم، از محل کارم بیرون می‌آمدم و تا نیمه‌شب کار‌ گرافیکی می‌کردم و روزهایی هم در طول هفته در دانشگاه تدریس می‌کردم. آنچه احساس می‌کردم در روند تدریس مؤثر و موجب توفیق است، اتفاقا این بود که دانشجویانم را در جریان فضای عملیاتی و واقعی کار گرافیک قرار می‌دادم و تجربیاتم را به آنها منتقل می‌کردم تا بدانند با آنچه صرفا به‌عنوان تئوری گرافیک می‌آموزند، چقدر فاصله دارند. من به دلیل اینکه افتخار شاگردی استاد مرتضی ممیز، استاد سیدمحمد احصائی و استاد صداقت جباری را داشته‌ام، آموختم که گرافیک هنری نیست که فقط برای دل هنرمند باشد، از اینها غیرازاینکه اصول هنری را آموختم، یاد گرفتم گرافیک ضمن اینکه اصولی دارد و پایبندی به آن اصول اساسی است اما نمی‌تواند برای دل هنرمند باشد. بدین وصف مکتب در این نگاه از گرافیک به دلیل عدم اعتقاد به زبان شخصی معنی ندارد، به این معنی که فرمولی داشته باشد برای همه مسائل؛ بنابراین هر مسئله‌ای در گرافیک کاربردی مسئله مستقلی است که باید برای آن راه‌حلی به دست آورد اما اصول مشترک آنها پایبندی به یک‌سری قواعد اساسی است؛ مثل ترکیب‌بندی، استفاده از رنگ درست، خلاقیت، فضای طراحی درست، ایده‌پردازی درست و همه اینها نقاط مشترک است. من داشتن زبان شخصی را که مکاتب هنری از آن متأثر می‌شوند، در گرافیک کاربردی منکر نمی‌شوم اما اگر هم باشد - که هست - در کلیات است؛ مثلا من در همه کارهایم سعی کرده‌‌ام حروف در آنها حرف اول را بزند ولی اینکه با حروف چه حرفی بزنم به فضای مخاطب و سفارش‌دهنده منوط بوده و من نمی‌توانستم فضای هنری خودم را ثابت نگه ‌دارم اما استفاده از حروف را می‌توانستم ثابت نگه دارم. بهترین نمونه‌ای که می‌توانم مثال بزنم شیوه کاری استاد مصطفی اسداللهی است. به عنوان یک زبان شخصی، ایشان از فرم‌های هندسی در کارهایش زیاد استفاده می‌کند اما این فرم‌های هندسی باعث نمی‌شود که موضوعات مختلف را با زاویه دید و زبان شخصی خودش بیان کند، اما در موضوعات مختلف از فرم‌های با ریشه واحد استفاده می‌کند و به نظرم زبان شخصی موفقی است. ‌از استاد ممیز نام بردید، چقدر متأثر از استاد مرتضی ممیز هستید؟ من خیلی در طراحی لوگو متأثر از استاد ممیز بوده و هستم، خیلی از ایشان آموختم و مرتب کارهای ایشان را مرور می‌کنم. ساختار قوی فرم‌های ایشان در عین سادگی، گویایی و پویایی و نگاه ایشان به سفارش‌دهنده برای من همیشه الگو بوده است. استاد ممیز در‌حالی‌که تمامی اصول هنر گرافیک را رعایت می‌کرد، نظر سفارش‌دهنده برایش محترم بود؛ در طراحی جلد کتاب‌هایی که انجام داده این را به‌راحتی می‌توانیم ببینیم که چقدر موضوع کتاب، موضوع ناشر و موضوع مخاطب آن کتاب برایش مهم بوده است. برای مثال «کتاب بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم، نوشته نادر ابراهیمی» که مخاطب می‌طلبیده که برای آن یک تصویرسازی خاص اتفاق بیفتد و اوج هنر تصویرسازی را در این اثر می‌بینیم و جلد‌هایی داریم که به‌خاطر مخاطب دانشگاهی یا علمی که شاید خیلی فضایشان هنری نباشد، استاد ممیز بسیار ساختار‌مند طراحی کرده و این برای من همیشه یک الگو بوده و این برای من اصل اساسی شده که مخاطب و سفارش‌دهنده همراه با رعایت اصول‌ گرافیک بسیار در طراحی تأثیرگذار است. تعریف شما از گرافیک کاربردی متفاوت از آن چیزی است که امروز به‌صورت متداول می‌بینیم؟ تعریف من از گرافیک کاربردی متفاوت است. گرافیک امروز ایران دچار یک بیماری شده که دوسر طیف خیلی تعدادشان زیاد است اما وسط خیلی تعدادشان کم است. طیف اول گروهی هستند که می‌گویند گرافیک را ما می‌فهمیم و ما می‌دانیم چیست و گرافیک یک هنر و در خدمت هنر است؛ هنر سفارشی نیست و با مخاطب و سفارش‌دهنده ارتباط برقرار نمی‌کند و آثاری تولید می‌شود که اگر هم در قالب گرافیک کاربردی می‌آید خیلی کاربرد ندارد، کار هنری انجام می‌شود، طرح جلد زده می‌شود که از عالی‌ترین و برترین طراحی‌های‌ گرافیکی است، اما آن طرح به درد آن مخاطب و آن موضوع و کتاب نمی‌خورد. طیف دوم گروهی هستند که من به آنها گرافیک بازاری می‌گویم که نمونه آنها را در محدوده میدان انقلاب همیشه در دسترس می‌بینید و شما به آنها مراجعه می‌کنید و می‌گوید لوگو می‌خواهم با این مختصات که مثلا گرد باشد با رنگ زرد و یک خط از بخشی از آن عبور کند و نوشته روی آن به شکلی خاص درج شود و آن فرد هم بنا بر سلیقه شما کار را به‌سرعت انجام می‌دهد و پول کمی هم می‌گیرد و سفارش‌دهنده هم از او راضی است و کار هم انجام شده است! من معتقد به میانه‌ام؛ نیاز است که‌ گرافیست به حرف و خواسته سفارش‌دهنده گوش بدهد اما بگوید به من اجازه دهید به زبان درست بصری و با زبان گرافیک این را برایتان ترجمه کنم و اثری گرافیکی به شما بدهم که خواسته‌های شما و خواسته‌های مخاطبانتان را تأمین کند و ‌ای بسا اگر دانش مارکتینگ با آن آمیخته شود‌، گرافیست بتواند به سفارش‌دهنده بگوید که مخاطبان شما مثلا این سه گروه‌اند و این سه گروه مثلا فلان ویژگی را دارند و اگر شما مثلا رنگ انتخابی را تغییر بدهید، در هدفی که از طراحی این کار دارید، موفقیت بیشتری خواهید داشت و... . گرافیک به نظرم نمی‌تواند هنر محض باشد، مگر ما در طراحی همین میز و صندلی هنر به کار نگرفته‌ایم؟ مگر در طراحی گوشی تلفن‌همراه هنر وجود ندارد؟ حتما هست؛ اما هنر وقتی با دانشی ترکیب شود مورد استفاده جامعه قرار می‌گیرد. هنر محض، هنر نمایشگاهی است؛ یعنی هنری است که به درد دیدن و لذت‌بردن می‌خورد، بنا ندارم وارد مباحث فلسفه هنر بشوم، اما به نظرم گرافیک هنری کاربردی است و به بهره‌گیری از دیگر دانش‌ها برای حضور و ظهور در جامعه نیاز دارد. هنر گرافیک بدون دانش‌های مکمل کاربردی ندارد، اگر دانش هنر شامل ترکیب‌بندی، رنگ‌شناسی، طراحی که اصول اولیه هنرهای تجسمی صرفا اعمال شود هنر کاربردی نخواهد بود، هنر کاربردی نیاز به دانش‌های مکمل دارد. مثلا در مجسمه‌سازی وقتی هنرمند یک پیکره می‌تراشد، آن هنر محض است اما اگر بخواهد پیکره‌ای را برای میدانی در وسط شهر بسازد نیازمند به دانش‌های دیگری است تا اثرگذاری خودش را برای عموم داشته باشد و فقط زیبایی بصری کافی نخواهد بود. ‌چرا طرح‌های شما‌ گران است؟ چرا نسل شاگردان استاد ممیز این‌قدر ‌گران‌قیمت هستند؟ البته ببخشید این سؤال را می‌پرسم، ولی چرا‌ گرافیست‌های حرفه‌ای این‌قدر حق‌الزحمه بالایی دارند؟ نه اتفاقا خیلی سؤال خوبی است. اولا‌ گرانی مثل خیلی از چیزهایی که با عدد و رقم کار دارد، یک چیز نسبی است. من برای شما یک مثال می‌زنم، می‌خواهم یک لوگو برای سازمانم طراحی کنم که هویت سازمانم را می‌سازد، برایش 10 میلیون هزینه می‌کنم، بعد می‌روم برای تبلیغاتم یک میلیارد تومان بیلبورد اجاره می‌کنم. حالا اگر لوگو خوب و تأثیر‌گذار باشد و برند، هویت و سنگ بنای اولیه‌اش درست باشد، یک‌میلیاردی که هزینه کرده‌ام، برایم نتیجه‌بخش خواهد بود ولی اگر درست نباشد آن پول هم می‌رود کنار پول قبلی و آن‌هم حیف‌و‌میل شده و آن را دور ریخته‌ام؛ چون تأثیر‌گذار نیست، چون تبلیغاتی کرده‌ام که هویتش و سنگ بنایش درست نبوده است. آگاهی و شعور سفارش‌دهنده معلوم می‌کند به هویتش چقدر اهمیت می‌د‌هد. مثلا من یک نویسنده هستم و محتوای کتابم بسیار عالی است. کتابی را پس از سال‌ها مطالعه، تحقیق و پژوهش تألیف و اثر بسیار ارزشمند تولید کرده‌ام. آن را داخل جلدی می‌گذارم که مخاطب به آن نگاه نمی‌کند. جذابیتی ندارد آن را در میان هزاران کتاب در نمایشگاه بردارد، شاید اسم من به عنوان نویسنده آن‌چنانی بتواند آن کتاب را بفروشد ولی آن جلد نیاز به زیبایی و پیام دارد تا با مخاطب ارتباط برقرار کند. چرا من برای این‌همه سال زحمتم ارزش قائل نباشم که برای آن یک جلد خوب تهیه کنم؟ می‌بینید قیمت اینجا با مقیاس زحمات و هزینه تولید و تألیف کتاب بسیار نسبی و ناچیز است. این نیاز به فرهنگ‌سازی دارد که من چرا هزینه می‌کنم و آن چیز چقدر قرار است برای من آورده داشته باشد. مثلا وقتی من سایتی را طراحی می‌کنم که می‌خواهم در آینده روزی یک میلیون نفر از آن بازدید کنند، برای نگهداری آن سایت به لحاظ نرم‌افزاری ماهی چند میلیون پول می‌دهم، آن‌وقت برای طراحی آن حاضر نیستم هزینه کنم؛ چه‌بسا اگر فضای بصری مناسب طراحی نشده باشد، ممکن است بیننده صفحات بعدی سایت من را نبیند؛ بنابراین به‌شدت نسبی است و البته در جامعه ما متأسفانه به دلیل اینکه هنر با سلیقه آمیخته است، این وضع وجود دارد. یعنی همه خودشان را صاحب‌نظر و هنرمند می‌دانند؛ البته بازهم تأکید دارم که نظر سفارش‌دهنده باید لحاظ و اعمال شود. ‌گرافیست موفق کسی است که سلیقه را ترجمه کند. یعنی سفارش‌دهنده آن را دوست داشته باشد و همچنان اصول در آن رعایت شده باشد؛ اصولی که بتواند در آینده برایش عایدی داشته باشد. در کارگاه شما بوم‌های زیادی می‌بینیم که روی آنها کار می‌کنید و تابلوهای بسیار زیبایی از خط- نقاشی‌های شما را می‌بینیم. درباره این کارها توضیح می‌دهید؟ بخشی از وجود هرکسی که با هنر سروکاری دارد، دلش است؛ یعنی آن کارهایی که دوست دارد به‌خاطر دلش انجام بدهد و حرف‌هایی برای دل خودش به جامعه‌اش بزند. من حرف‌هایی را دوست داشتم به جامعه بزنم. زبان دلم و زبانی که بلد بودم، خط نقاشی است و در فضایی که الان جامعه ملتهب ما دارد، امیدوارم به دل خیلی‌ها بنشیند و مفهوم را منتقل کرده باشم. ‌مضمون این خط‌نقاشی‌ها چه هستند؟ مضمون مشترک همه خط نقاشی‌های من دیگردوستی و مهرورزی است. احساس می‌کنم در شرایطی هستیم که با این تفکر که کلاه خودم را نگه دارم که باد آن را نبرد، وضعیت جامعه از این هم بد‌تر می‌شود و چاره کار در دیگردوستی است و آدم‌ها باید با هم مهربان باشند که جامعه ما از این شرایط نجات پیدا کند. هرچه به هم سخت بگیریم، به هم آسیب بیشتری می‌زنیم. با خودبینی و خودستایی نتیجه‌ای نمی‌گیریم بلکه با دیگردوستی از این وضعیت نجات پیدا خواهیم کرد. ‌پس به‌زودی نمایشگاهی از آثارتان خواهیم دید؟ این پنجمین نمایشگاه شماست؟ چون 10 سال از آخرین نمایشگاه من می‌گذرد و نگاه من نسبت به محیط، جهان و خط‌نقاشی تغییر کرده است، می‌توانم بگویم اولین نمایشگاه است؛ البته آنها برای دوره خودش مفید بوده ولی با نگاه و تجربیات آن روز من. در طول این سال‌هایی که کار هنری کرده‌ام، چیزهایی از هنر و از فضای طراحی درک کرده‌ام. من در این نمایشگاه حرف اصلی‌ام این است که درست است که کار خط‌نقاشی است، ولی من نه خوش‌نویس هستم و نه نقاش؛ من آدمی هستم که در استفاده از رنگ، حروف و ساختن ترکیب‌بندی تجربیاتی دارم و اینها را با هم آمیخته‌ام و تابلوهایی کشیده‌ام که شاید برای چشم بعضی خوشایند باشد و به‌هیچ‌وجه داعیه خوش‌نویسی و نقاشی ندارم و این حاصل تجارب من در ترکیب‌بندی و رنگ است و اولین‌باری است که به این شکل نمایشگاه برگزار می‌کنم. ‌چه زمانی برگزار می‌شود و کجاست؟ این نمایشگاه 9 آذر در گالری آریانا به‌صورت اکران عمومی است و امیدوارم به چشم بینندگان خوش‌ بیاید. ‌چرا شاگردان شما از خود شما شناخته‌شده‌تر هستند، علتش چیست؟ خوب البته آنها بااستعداد‌تر از من بودند!... ولی واقعیتش این است که در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که فقط هنرمندبودن برای شناخته‌شدن کافی نیست، خیلی از رسانه‌ها و فضاهای جدید مورد نیاز کار هنری است که من آنها را ندارم، آنها به شناخته‌ترشدن کمک می‌کنند و خیلی هم خوب است و من افتخار می‌کنم به شاگردانم و البته آنها اکنون شاگردان من نیستند و برای خودشان استادهایی هستند در فضای آموزش. من همیشه خواستم هرچه داشتم خسیس نباشم و به آنها عرضه کنم؛ چیزی که نداشتم به آنها بدهم و بلد هم نبودم، این بوده که چگونه خودشان را در جامعه نشان دهند، معرفی کنند و کاری بوده که من هیچ‌وقت بلد نبودم، البته شاید دلیلش این بوده که من همیشه اسیر گرافیک کاربردی بوده‌ام. ‌قطعا گرافیک کاربردی به رشته‌های دیگر هنر کمک کرده، آنها چه کمکی به گرافیک کاربردی کردند؟ این یک بحث فرهنگی است که من خودم نزدیک به 20، 30 پوستر تئاتر داشتم، چون با تئاتری‌ها کار کردم. کارگردان‌های بسیاری داریم کارگردان‌هایی هنری داریم که معتقدند ما کارمان را کرده‌ایم و نیاز نداریم مخاطب با پوستر جذب بشود. برای دیدن تئاتر که من برای آن سلیقه هم طرح پوستر زدم و توانستم نظر آنها را با اصول هنر گرافیک به مخاطب منعکس کنم، ولی کارگردانی هم داریم که می‌گوید من می‌خواهم کارم بفروشد و می‌خواهم از طریق پوستر به مخاطبم بگویم بیا و این کار را ببین، حتما او هم متفاوت است باز برمی‌گردد به نظر آنها به‌ویژه در سفارش‌های هنری مثلا پوستر نمایشگاه مجسمه‌سازی یا پوستر یک فیلم آن نگاه کارگردان و تهیه‌کننده تعیین می‌کند ما چقدر‌ به هنر محض گرایش داشته باشیم یا چقدر به بازار مخاطب و کاربرد آن اثر توجه کنیم. علاقه‌مندان در این حوزه برای اینکه یک‌ گرافیست خوب باشند، حتما باید تحصیلات دانشگاهی داشته باشند؟ همه نرم‌افزار‌ها ابزار هستند مثل این است که قدیم‌تر می‌گفتیم اگر یکی کار با راپید را بلد نباشد، می‌تواند گرافیست باشد که پاسخ منفی بود، الان هم در این دوره و زمانه اگر کسی ابزار‌ها و نرم‌افزار‌ها را بلد نباشد، نمی‌تواند...، بنابراین ابزارها که بسته به نیاز مهارت‌داشتن در استفاده از آن خیلی ضروری است اما راجع ‌به دانشگاه چون خودم یک آدم دانشگاهی هستم معتقدم که دانشگاه خیلی چیزها به آدم اضافه می‌کند البته با این تفکر که بعضی تحصیلات دانشگاهی ندارند و کارهای خوب دارند انجام می‌دهند، ولی آن کسی که بدون دانشگاه خیلی کارهای عالی انجام می‌دهد، تصور کنید اگر دانشگاه می‌رفت چه می‌شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.