|

بازیابی زمان در روایت

مانی سپهری: بین ادبیات و فلسفه همواره پیوندی تنگاتنگ برقرار بوده است. همچنان‌که بین ادبیات و دیگر شاخه‌های علوم. البته پدیدآورنده یک اثر ادبی همیشه درصدد این نیست که آگاهانه فلسفه‌ای را تبیین کند اما شاهکارهای ادبی همواره برای فیلسوفان و نظریه‌پردازان عرصه‌ای برای طرح مباحث فلسفی و هستی‌شناختی بوده‌اند. جست‌وجوی معنای فلسفی متون ادبی، نه‌فقط از رهگذار محتوای این متون که همچنین از خلال فرم و شیوه‌ها و شگردهای نقل و روایت و بیان معنا در آن‌ها، دغدغه‌ای است که فلاسفه و نظریه‌پردازان بسیاری را در قرن بیستم و قرن حاضر به خود مشغول کرده است. کتاب سه‌جلدی «زمان و حکایت»، نوشته پل ریکور، از نمودهای این دغدغه است. ترجمه فارسی این کتاب اخیرا با ترجمه مهشید نونهالی در نشر نی منتشر شده است. پل ریکور در این کتاب با رویکرد همیشگی خود، یعنی تأویل متن، به سراغ ادبیات و روایت رفته است و به کارکردهای استعاره و حکایت، اشتراکات آن‌ها و ارتباط‌شان با مقوله زمان پرداخته است. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این کتاب سه‌جلدی درباره آن‌چه ریکور در این کتاب به آن پرداخته آمده است: «در زمان و حکایت، نگاه فلسفی به نقاط تلاقی ادبیات و فلسفه، تحلیل امکانات و ظرفیت‌های حکایت از رهگذر تأمل در مقوله‌های زمان، و کاوش در باب نوآوری معناشناختی به‌مدد استعاره شاکله‌های اساسی این اثر بزرگ است. در طول این مباحثه رشته‌های بسیاری مطرح می‌شود، از جمله پدیده‌شناسی زمان، تاریخ‌نگاری و حکایت داستانی».
همچنین در بخشی از پیشگفتار مترجم بر ترجمه فارسی این کتاب درباره آن می‌خوانیم: «ریکور در سه‌گانه‌ی زمان و حکایت بوطیقای راویانگی را با مسئله‌آمیزی زمان‌مندی پیوند می‌دهد: نمی‌توان زمان را مستقیما اندیشید اما می‌توان زمان انسانی را نقل کرد، هم در مقوله‌های متعدد داستان تخیلی و هم در مقوله‌های تاریخی. او این مفهوم را که چگونه استعاره امکان می‌دهد تا مطالب ناگفته در زبان آشکار شود بسط می‌دهد و وجود وحدتی کاربردی را میان وجه‌های متعدد و انواع روایی مطرح می‌کند مبنی‌بر این‌که همه‌ی این‌ها بازنماینده‌ی تجربه‌ی بشری است در بُعد زمانی آن. او غالبا با الهام از بوطیقای ارسطو، داستان تخیلی و تاریخ‌نگاری را با هم مقایسه می‌کند و در نشانه‌شناسی روایی تأمل می‌کند و می‌کوشد تجربه‌ی تخیلیِ زمانی را مشخص کند و به‌این‌ترتیب نوعی هرمنوتیک به‌وجود می‌آورد که به‌گونه‌ای بوطیقای فلسفی است».
پیرنگ و حکایت تاریخی عنوان جلد اول کتاب «زمان و حکایت» است. این مجلد از کتاب دو بخش اول و دوم آن به نام‌های «حلقه‌ی میانِ حکایت و زمان‌مندی» و «تاریخ و حکایت» را در خود جای داده است. در بخش اول به معضل‌های تجربه‌ی زمان، پیرنگ‌سازی و زمان و حکایت پرداخته شده است و در بخش دوم به حکایت در محاق، دفاعیه‌هایی بر حکایت و قصدیت تاریخی.
بخش‌ سوم کتاب با عنوان‌ دگردیسی‌های پیرنگ در جلد دوم آن آمده‌ است. عنوان این جلد پیکربندی زمان در حکایت داستانی است و پل ریکور در آن به دگردیسی‌های پیرنگ، اجبارهای نشانه‌شناختیِ راویانگی، بازی با زمان و تجربه‌ی زمانیِ تخیلی پرداخته است. در همین جلد است که ریکور به سه رمان شاخص قرن بیستم پرداخته است. این سه رمان عبارتند از: «خانم دالووی» ویرجینیا وولف، «کوه جادو»ی توماس مان و «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» مارسل پروست که در بحث تجربه‌ی زمانیِ تخیلی به آن‌ها پرداخته شده است. ریکور بحث از «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» پروست را با این پرسش آغاز می‌کند: «آیا توجیه شده است که در رمان در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته به دنبال قصه‌ای درباره‌ی زمان باشیم؟» او آن‌گاه می‌نویسد: «توانسته‌اند به شیوه‌های گوناگون به این امر اعتراض کنند که این خود نکته‌ای متناقض است. در مورد خلط مبحث میان آن‌چه می‌توانست حسب حال تغییرشکل‌داده‌ی مارسل پروستِ نویسنده باشد و حسب حال تخیلی شخصیتی که می‌گوید من، و نقد معاصر آن را برطرف کرده است، درنگ نمی‌کنم. اکنون می‌دانیم که اگر هدف رمان می‌تواند تجربه‌ی زمان باشد، به‌دلیل برگرفته‌های رمان از تجربه‌های نویسنده‌ی واقعی آن نیست، بلکه حاصل قدرت تخیل ادبی در آفریدن قهرمان- راوی‌یی است که در پی نوعی جست‌وجوی خویشتن است و هدف آن دقیقا بعد زمان است. باقی می‌ماند ببینیم این کار چگونه صورت می‌گیرد. با وجود هم‌اسمی جزئی مارسل، قهرمان- راویِ در جست‌وجو... و مارسل پروست، نویسنده‌ی رمان، پایگاه این حکایت به‌عنوان اثر تخیلی مدیون رویدادهای زندگی پروست نیست که احتمالا به رمان منتقل شده و جای زخم‌های آن در رمان باقی است، بلکه صرفا مدیون ترکیب روایی‌یی است نشان‌دهنده‌ی دنیایی که قهرمان می‌کوشد معنای زندگی‌یی پیشین را، که خود به تمامی تخیلی است، در آن بازیابد. بنابراین، باید زمان ازدست‌رفته و زمان بازیافته هر دو را به منزله‌ی خصوصیات تجربه‌ای تخیلی در نظر گرفت که در درون دنیایی تخیلی به نمایش درمی‌آید. پس نخستین فرضیه‌ی ما در خوانش این است که قهرمان- راوی را بی‌هیچ مصالحه‌ای وجود تخیلی‌یی در نظر بگیریم که پایه‌ی قصه‌ای درباره‌ی زمان است و این قصه درباره‌ی زمان مقومِ در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته است». بخش چهارم و پایانی کتاب «زمان و حکایت» در جلد سوم کتاب آمده است. عنوان این جلد «زمان نقل‌شده» است و در آن به معضل‌آمیزی زمان‌مندی و مقوله زمان در تاریخ و داستان تخیلی پرداخته شده است. زمانِ روح و زمانِ جهان، زمان‌ شهودی یا زمان نامرئی، زمان‌بودگی، تاریخ‌بودگی، درون‌زمان‌بودگی، داستان تخیلی و دگرگشت‌های خیال‌پرورانه، دنیای متن و دنیای خواننده و تلاقی تاریخ و داستان تخیلی از جمله مباحثی هستند که در جلد سوم کتاب مطرح شده‌اند. ریکور در آغاز این جلد می‌نویسد: «هدف چهارمین بخش زمان و حکایت تا جایی که امکان داشته باشد روشن‌سازی کامل فرضیه‌ای است که پژوهش ما را پیش می‌برد، یعنی این مطلب که فعالیت اندیشه‌ای که در هر پیکربندیِ روایی در کار است به‌صورت بازتصویرسازیِ تجربه‌ی زمانی پایان می‌گیرد. این قدرتِ بازتصویرسازی، بنا بر الگویی که از رابطه‌ی تقلیدیِ سه‌گانه میان نظم حکایت و نظم کنش و نظم زندگی ارائه داده‌ایم، با سومین و آخرین مرحله‌ی محاکات مطابق است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.