حکایت رنگینِ شیرین
هادی راشد
نقاشیهای ایرج اسکندری در نمایشگاه «حکایت شیرین»، برایند روبهروشدن با یکی از پیشپاافتادهترین و هم آنگاه، ژرفترین نمود کار هنری است: نقاشیکردن! برای روشنکردن این ویژگی، بهتر است نخست به شیوههای کاربردی حکایت در زبان فارسی بپردازیم و درونمایههای چندگانه آن را بازشناسیم. این درونمایهها، شیوه کار نقاشی را آشکار میکند. نقاشیکردن، همواره بازبسته حکایت است. گاه حکایت بازگفتن از چیزی، آوردن سخن دیگری یا گزارش رخدادهای است؛ نشاندادن و بازنمایی دیداری است، مانند آینه، چنانکه آب حکایت کند ز اختر و ماه (جلالالدین محمد بلخی)، ما این شیوه نقاشیکردن را به خوبی میشناسیم. گاه حکایت همچنان که ارسطو بازگفته است، مانندگی و محاکات است، مانستن و همانندیجستن در کردار یا گونهای روبرداری و نمایشِ همان؛ و باز حکایت، افسانه است و افسون که گاه به سرگشتگی راه میبرد، سراندازان همی آیی ز راه سینه در دیده/ فسون گرم میخوانی، حکایتهای شوریده (ج. م. بلخی)؛ و دیگرگاه حکایت، نقش و نشانه است، بر لوح دلم نقش خیال تو کشیدند/ روزی که نبود از قلم و لوح حکایت (عمادالدین نسیمی)؛ و سرانجام شاید، حکایت نه بازگفت چیزی یا گزارش رخدادهای، که خود رخداد باشد. هر یک از درونمایههای حکایت با رویکردها و نگرشها به نقاشی همبسته است و شیوههای بازآفرینی و بازنگری را گسترش میدهد؛ چنانکه، از همنشینی شیرین با حکایتـ حکایت رنگینِ شیرینبنیاد کردن (واصفی) میتوان دریافت، با گسترش بیپایان درونمایهها، رویکردها و نگرشها روبهروییم: بگوی از آن لب شیرین، حکایتی شیرین (سعدی). شیوههای کاربردی زبان ـ زبان گفتاری و زبان هنری ـ همواره جایی باز میکند تا واژه و نشانه از جایگاه آغازین به جایگاههای پسین بلغزد و همین ویژگی بازِ زبان، ما را به نگرشی دگرسان بر پردههای نقاشی برمیانگیزاند. چهبسا بیننده در نگاه نخست، گمان برد پردههای نقاشی حکایت شیرین، تنها بازگفت و گزارش رخداده و داستانی است. شاید حکایتپردازی در آغاز انگیزه رنگینکردن پردهها بوده باشد، اما نباید این نقاشیها را گزارش و بازگفت داستانی پنداشت که فرخ نیست گفتن گفته را باز (نظامی) و نیز نمیتوان آنها را به بازنمایی دیداری پیرنگها و نمادهای داستانی فروکاست. اگر در حکایت همچون همانندیجستن در کردار درنگ کنیم، این درونمایه میتواند ما را به نگرش تازهای بر پردههای نقاشی رهنمون شود. از نگاه ارسطو، همانندی در پرتو ابزارها، درونمایهها و شیوهها پدید میآید؛ یکی از شیوههای همانندیجستن، بازآفرینی همهنگام رخداد است، چنانکه، آنچه در گذشته رخ داده است، گویی هماینک در شتابِ رخداد میگذرد. به سخن دیگر، همانندیجستن همواره نیازمند گشتاری از گذشته به اکنون، از آن به این و از دیگری به خود است. ارسطو بهویژه این شیوه همانندیجستن را آموزنده، پیراینده و اخلاقی میدانست. اگر این پردهها را نباید گزارش یا بازنمایی داستان انگاشت و حکایت در چمِ همانندی، به بنیاد بازآفرینی آنها رهنمون است؛ میتوان پرسید این پردهها در همانندی با چه کرداری پدید آمدهاند؟ گفتیم یکی از شیوههای همانندی، بازآفرینی همهنگامِ رخداد است، میتوان رخدادِ بازآفرینی را با این شیوه همانندی سنجید. نمایشِ همهنگام کارِ نقاشی مانند رخداد، بهگونهای از حکایت راه میبرد. در اینجا، نمایش درونمایه رخداد است: نمایشِ نقاشیکردن چونان بازآفرینی. با گذر از حکایت چونان گزارش یا بازنمایی پیرنگهای داستانی، چه چیز برای همانندیجستن بازمیماند؟ یکی دیگر از کاربردهای حکایت در زبان فارسی، افسانه و افسون است. میدانیم داستان خسرو و شیرین، بازگفت افسون عشق است: اگر خود عشق هیچ افسون نداند/ نه از سودای خویشات وارهاند؟ (نظامی)؛ اما آنچه بر پرده میبینیم، بازنمایی افسانه و افسون نیز نیست. از سوی دیگر، آنگاه که از حکایت، چونان نقش و نشانه سخن میگوییم، باز هم به چیزی یا رخدادی در گذشته نشانی دادهایم؛ گویی پردهها، همانندی با رخدادی در گذشته را بازنمایی میکنند. نظامی در دیباچه داستان خسرو و شیرین، پنجره تازهای به کاربرد حکایت وامیگشاید که از روزنه آن میتوان به گونه دیگری بر پردههای حکایت شیرین نگریست: «حکیمی کاین حکایت شرح کرده است/ حدیث عشق از ایشان طرح کرده است». تازگی کاربرد حکایت نزد نظامی ازآنروست که او، عشق را درونمایه و پیرنگ داستان نمیداند. در اینجا، طرحکردن به چمِ بازگفتن، پیافکندن، چهرهپرداختن، چنین بازمیگوید که جانمایه داستان خسرو و شیرین، فرای هر پیرنگ و درونمایهای، عشق است. همچنان که سراینده داستان، رانه آغازین و نامه فرجامینِ کار خود را عشق میخواند: «مرا کـز عـشق بـه نایـد شـعاری/ مـبادا تا زیـم جـز عـشق کـاری/ فـلک جز عـشق محـرابی نـدارد/ جهـان بـیخـاکِ عشق، آبی ندارد/ ز سوز عشق بهتر در جهان چیست/ که بیاو گل نخندید، ابر نگریست/ چو من بیعشق خود را جان ندیدم/ دلـی بفـروختـم، جانـی خریـدم». نظامی با کاربرد حکایت چونان عشق، چراغی در برابر خاموشی و مرگ برمیافروزد و داستان را به عشق میپردازد، کمر بستم به عشق این داستان را (نظامی).
اکنون دوباره به پرسش پیشین بازمیگردیم: اگر از کاربردهای دیگر حکایت درگذریم، آنگاه، انگیزه کار هنری، چیزی نیست مگر جستوجوی همانندی در عشق. روشن است این همانندی نه در بازنمایی سرگذشت، بلکه در کار و کردار رخ مینماید. به این سان، در پرتو همانندی در کردار عشق، حکایت را ـ فرای کاربردهای دیگرش چونان گزارش و بازنمایی هر درونمایهای ـ همچون خودِ رخداد، پایه بازآفرینی و نگرش بر کار هنری بازمییابیم. در برابر کاربرد حکایت چونان گزارش و بازنمایی رخداد که یادآور پیوستگی کار هنری با چیزی بیرون از خود (گذشته، تاریخ، داستان و...) است، حکایت چونان رخداد، بر یگانگی و بسندگی کار پای میفشرد و زمینهای فراهم میآورد تا هر کار هنری، همچون رخداد، چنان دیده شود که گویی سرچشمه زاینده خوانشها و دریافتهایی بیرون از چارچوبها و آیینمندهای نهادینهشده رویارویی و بازخوانی است. از این دیدگاه، میتوان بازههای زمانی گوناگون در کارهای نقاشی ایرج اسکندری را با درونمایههای چندگانه حکایت سنجید و نشان داد که کاربردهای چندگانه حکایت تا چه اندازه میتواند راهگشای بیننده به نگرشی همخوان با دگرگونیها در هر بازه باشد. حکایت شیرین، بازنمایی رخداد نیست، رخداد عاشقانه را بازنمیگوید، خودِ رخداد است. آنچه در این پردهها رخ داده است، کردار عشق است: کار نقاشی! رخداد نقاشیکردن، همچون کردارِ عشق، همچون حکایت!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.