|

درنگی در پرده‎های نمایشگاهی ایرج اسکندری

حکایت رنگینِ شیرین

هادی راشد

نقاشی‎های ایرج اسکندری در نمایشگاه «حکایت شیرین»، برایند روبه‎روشدن با یکی از پیش‎پاافتاده‎ترین و هم ‎آن‌گاه، ژرف‎ترین نمود کار هنری است: نقاشی‌کردن! برای روشن‌کردن این ویژگی، بهتر است نخست به شیوه‎های کاربردی حکایت در زبان فارسی بپردازیم و درون‎مایه‎های چندگانه آن را بازشناسیم. این درون‎مایه‎ها، شیوه کار نقاشی را آشکار می‎کند. نقاشی‌کردن، همواره بازبسته حکایت است. گاه حکایت بازگفتن از چیزی، آوردن سخن دیگری یا گزارش رخ‎داده‎ای است؛ نشان‌دادن و بازنمایی دیداری است، مانند آینه، چنان‎که آب حکایت کند ز اختر و ماه (جلال‎الدین محمد بلخی)، ما این شیوه نقاشی‌کردن را به خوبی می‎شناسیم. گاه حکایت همچنان که ارسطو بازگفته است، مانندگی و محاکات است، مانستن و همانندی‌جستن در کردار یا گونه‎ای روبرداری و نمایشِ همان؛ و باز حکایت، افسانه است و افسون که گاه به سرگشتگی راه می‎برد، سراندازان همی آیی ز راه سینه در دیده/ فسون گرم می‎خوانی، حکایت‎های شوریده (ج. م. بلخی)؛ و دیگرگاه حکایت، نقش و نشانه است، بر لوح دلم نقش خیال تو کشیدند/ روزی که نبود از قلم و لوح حکایت (عمادالدین نسیمی)؛ و سرانجام شاید، حکایت نه بازگفت چیزی یا گزارش رخ‎داده‎ای، که خود رخداد باشد. هر یک از درون‎مایه‎های حکایت با رویکردها و نگرش‎ها به نقاشی هم‎بسته است و شیوه‎های بازآفرینی و بازنگری را گسترش می‎دهد؛ چنان‎که، از هم‌نشینی شیرین با حکایت‌ـ حکایت رنگینِ شیرین‎بنیاد کردن (واصفی) می‎توان دریافت، با گسترش بی‎پایان درون‎مایه‎ها، رویکردها و نگرش‎ها روبه‌روییم: بگوی از آن لب شیرین، حکایتی شیرین (سعدی). شیوه‎های کاربردی زبان‌ ـ زبان گفتاری و زبان هنری‌ ـ همواره جایی باز می‎کند تا واژه و نشانه از جایگاه آغازین به جایگاه‎های پسین بلغزد و همین ویژگی بازِ زبان، ما را به نگرشی دگرسان بر پرده‎های نقاشی برمی‎انگیزاند. چه‌بسا بیننده در نگاه نخست، گمان برد پرده‎های نقاشی حکایت شیرین، تنها بازگفت و گزارش رخ‎داده ‎و داستانی است. شاید حکایت‎پردازی در آغاز انگیزه رنگین‌کردن پرده‎ها بوده باشد، اما نباید این نقاشی‎ها را گزارش و بازگفت داستانی پنداشت که فرخ نیست گفتن گفته را باز (نظامی) و نیز نمی‎توان آنها را به بازنمایی دیداری پیرنگ‎ها و نمادهای داستانی فروکاست. اگر در حکایت هم‎چون همانندی‌جستن در کردار درنگ کنیم، این درون‎مایه می‎تواند ما را به نگرش تازه‎ای بر پرده‎های نقاشی رهنمون شود. از نگاه ارسطو، همانندی در پرتو ابزارها، درون‎مایه‎ها و شیوه‎ها پدید می‎آید؛ یکی از شیوه‎های همانندی‌جستن، بازآفرینی هم‎هنگام رخداد است، چنان‎که، آنچه در گذشته رخ‎ داده است، گویی هم‎اینک در شتابِ رخداد می‎گذرد. به سخن دیگر، همانندی‌جستن همواره نیازمند گشتاری از گذشته به اکنون، از آن به این و از دیگری به خود است. ارسطو به‎ویژه این شیوه همانندی‌جستن را آموزنده، پیراینده و اخلاقی می‎دانست. اگر این پرده‎ها را نباید گزارش یا بازنمایی داستان انگاشت و حکایت در چمِ همانندی، به بنیاد بازآفرینی آنها رهنمون است؛ می‎توان پرسید این پرده‎ها در همانندی با چه کرداری پدید آمده‎اند؟ گفتیم یکی از شیوه‎های همانندی، بازآفرینی هم‎هنگامِ رخداد است، می‎توان رخدادِ بازآفرینی را با این شیوه همانندی سنجید. نمایشِ هم‎هنگام کارِ نقاشی مانند رخداد، به‌گونه‎ای از حکایت راه می‎برد. در اینجا، نمایش درون‎مایه رخداد است: نمایشِ نقاشی‌کردن چونان بازآفرینی. با گذر از حکایت چونان گزارش یا بازنمایی پیرنگ‎های داستانی، چه چیز برای همانندی‌جستن بازمی‎ماند؟ یکی دیگر از کاربردهای حکایت در زبان فارسی، افسانه و افسون است. می‎دانیم داستان خسرو و شیرین، بازگفت افسون عشق است: اگر خود عشق هیچ افسون نداند/ نه از سودای خویش‎ات وارهاند؟ (نظامی)؛ اما آنچه بر پرده می‎بینیم، بازنمایی افسانه و افسون نیز نیست. از سوی دیگر، آن‎گاه که از حکایت، چونان نقش و نشانه سخن می‎گوییم، باز هم به چیزی یا رخدادی در گذشته نشانی داده‎ایم؛ گویی پرده‎ها، همانندی با رخدادی در گذشته را بازنمایی می‎کنند. نظامی در دیباچه داستان خسرو و شیرین، پنجره تازه‎ای به کاربرد حکایت وامی‎گشاید که از روزنه آن می‎توان به گونه دیگری بر پرده‎های حکایت شیرین نگریست: «حکیمی کاین حکایت شرح کرده است/ حدیث عشق از ایشان طرح کرده است». تازگی کاربرد حکایت نزد نظامی ازآن‌روست که او، عشق را درون‎مایه و پیرنگ داستان نمی‎داند. در اینجا، طرح‌کردن به چمِ بازگفتن، پی‎افکندن، چهره‌پرداختن، چنین بازمی‎گوید که جان‎مایه داستان خسرو و شیرین، فرای هر پیرنگ و درون‎مایه‎ای، عشق است. همچنان که سراینده داستان، رانه آغازین و نامه فرجامینِ کار خود را عشق می‎خواند: «مرا کـز عـشق بـه نایـد شـعاری/ مـبادا تا زیـم جـز عـشق کـاری/ فـلک جز عـشق محـرابی نـدارد/ جهـان بـی‎خـاکِ عشق، آبی ندارد/ ز سوز عشق بهتر در جهان چیست/ که بی‌او گل نخندید، ابر نگریست/ چو من بی‎عشق خود را جان ندیدم/ دلـی بفـروختـم، جانـی خریـدم». نظامی با کاربرد حکایت چونان عشق، چراغی در برابر خاموشی و مرگ برمی‎افروزد و داستان را به عشق می‎پردازد، کمر بستم به عشق این داستان را (نظامی).

اکنون دوباره به پرسش پیشین بازمی‎گردیم: اگر از کاربردهای دیگر حکایت درگذریم، آن‎گاه، انگیزه کار هنری، چیزی نیست مگر جست‎وجوی همانندی در عشق. روشن است این همانندی نه در بازنمایی سرگذشت، بلکه در کار و کردار رخ می‎نماید. به این‎ سان، در پرتو همانندی در کردار عشق، حکایت را ـ فرای کاربردهای دیگرش چونان گزارش و بازنمایی هر درون‎مایه‎ای ـ همچون خودِ رخداد، پایه بازآفرینی و نگرش بر کار هنری بازمی‎یابیم. در برابر کاربرد حکایت چونان گزارش و بازنمایی رخداد که یادآور پیوستگی کار هنری با چیزی بیرون از خود (گذشته، تاریخ، داستان و...) است، حکایت چونان رخداد، بر یگانگی و بسندگی کار پای می‎فشرد و زمینه‎ای فراهم می‎آورد تا هر کار هنری، همچون رخداد، چنان دیده شود که گویی سرچشمه زاینده خوانش‎ها و دریافت‎هایی بیرون از چارچوب‎ها و آیین‎مندهای نهادینه‌شده رویارویی و بازخوانی است. از این دیدگاه، می‎توان بازه‎های زمانی گوناگون در کارهای نقاشی ایرج اسکندری را با درون‎مایه‎های چندگانه حکایت سنجید و نشان داد که کاربردهای چندگانه حکایت تا چه ‌اندازه می‎تواند راهگشای بیننده به نگرشی هم‎خوان با دگرگونی‎ها در هر بازه باشد. حکایت شیرین، بازنمایی رخداد نیست، رخداد عاشقانه را بازنمی‎گوید، خودِ رخداد است. آنچه در این پرده‎ها رخ ‎داده است، کردار عشق است: کار نقاشی! رخداد نقاشی‌کردن، همچون کردارِ عشق، هم‎چون حکایت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.