|

آیا تمدن بدون کتاب در راه است؟

رسول جعفریان، خبرگزاری ایبنا: در میان عوامل مختلف، آنچه دنیای جدید را از دنیای قدیم جدا می‌کند تغییری است که در علم و ابزارهای انتقال علم رخ داده است. اگر «کتاب» را مهم‌ترین ابزار ذخیره علم بدانیم، می‌توانیم ادوار تاریخ بشر را به سه دوره تقسیم کنیم. مرحله اول دورانی است که بشر در سیر فرهنگی خود از تمدن بی‌کتاب عبور کرده است و بعد از هزاران سال که بدون کتاب زندگی کرده تمدن بدون کتاب را پشت سر گذاشته است. طبیعی است که ذخیره‌سازی علم او در کتاب نبوده و بنابرین باید گفت از حدی جلوتر نرفته است. مرحله دوم دورانی است که بشر به «کتاب» رسیده و از این ابزار استفاده کرده است. تاریخ نوشت‌افزار در میان بشر چندان طولانی نیست و بشر در این دوره کوشیده علم را در «کتاب» ذخیره کند. یونان از این جهت در نقطه اوج قرار دارد، اما پیش از آن هم نوشت‌افزار به صورت‌های مختلف در دو تمدن بابلی و هندی بوده است. تمدن اسلامی امتداد تمدن کتاب است و کتاب در دوره تمدن مسلمانان نقش مهمی داشته است. در تمدن اسلامی که از نظر تکیه بر «کتاب» بسیار برتر از یونان بوده، کتاب نقش محوری دارد. در این تمدن همیشه از کتاب و کتابخانه یاد شده و البته دو قرنی طول کشید تا اهمیت نوشتن و کتاب آشکار شد. بعد از آن، از قرن سوم، تکیه اصلی نه بر فرهنگ شفاهی، بلکه بر کتاب است. تمدن کتاب دو مرحله دارد؛ کتاب خطی و کتاب چاپی. ما در مرحله کتاب خطی از یونان جلوتر رفتیم و هزاران کتاب جدید تولید کردیم. البته تولید کتاب لزوما به معنای تولید علم نیست. مرحله دوم تمدن کتاب، کتاب چاپی است که ما خیلی دیر خبردار شدیم. تمدن جدید غربی با صنعت چاپ این راه را گشود. کتاب چاپی اساس تمدن جدید را متحول کرد و این تحولی بود که ما دیر به آن رسیدیم. دلیل دیررسیدن چه بوده است؟ می‌دانیم «کتاب» ابزار علم و انتقال آن است و وقتی کمتر استفاده شود، یا از نظر نوع آن، شکل‌های بد و ابتدایی آن محل توجه باشد، اثری کاملا منفی بر رشد علم خواهد داشت. نگاهی به صنعت نشر و چاپ در قرون هفدهم و هجدهم غرب بیندازید و آن را با نوشته‌های خطی ما و بعدا چاپی ما، در اواخر قرن هجدهم و بیشتر قرن نوزدهم، مقایسه کنید. نوع چاپ، محتوای کتاب‌ها، استفاده از آنها در نظام آموزشی و در واقع استفاده از کتاب به عنوان ابزاری برای نشر علم، تفاوت زیادی را نشان می‌دهد. غرب از ابزار چاپ به‌خوبی استفاده کرد. شرایط دیگر تولید علم هم فراهم بود و به‌سرعت وضع علمی و تمدنی بهتری یافت. اما ما درجا زدیم. در مرحله سوم که به‌تازگی آغاز شده و همچنان ادامه دارد، تمدن ترکیبی از کتاب و رایانه است. تاکنون در بیشتر رشته‌های فنی و پزشکی کتاب از مدار حذف شده یا اندکی از آن مانده است. اما در حوزه‌های علوم انسانی و دین همچنان اهمیت دارد. آیا در این مرحله هم، مانند چاپ، ما عقب‌تر خواهیم افتاد یا به‌زودی راه‌هایی برای پیشرفت خواهیم یافت؟ مدت‌هاست که کاروان تمدن بشری افزار جدیدی را در کنار کتاب قرار داده است و بدون هیچ تعجبی می‌توان گفت که به‌تدریج، از سهم کتاب کم شده و بر سهم رایانه افزوده می‌شود. اکنون کتاب دیجیتال نقش مهمی در تولید علم دارد؛ چیزی که تا سه دهه قبل بی‌معنا بود. باید پرسید آیا کتابداران ما از نقش رایانه که سه دهه است به‌سرعت پیشرفت می‌کند آگاهند؟ ما در آستانه تمدن بدون کتاب، یا کتاب کمتر، قرار داریم. این تحول اقتضائات خاص خود را دارد. آمادگی ذهنی مهم‌ترین مسأله است. در درجه بعدی، آمادگی فنی است که آن هم بسیار مهم و نیازمند نیرو و امکانات است. اما اول آمادگی ذهنی است. ما چه اندازه در این زمینه فعالیم؟ آیا هنوز به روش‌های گذشته اکتفا می‌کنیم، یا وارد دنیای جدید می‌شویم؟ ورود در دنیای جدید، تخصص و هزینه‌های خاص خود را می‌طلبد که ما گاه به دلیل نداشتن آنها کوتاه آمده در کنار همان روش قدیمی می‌مانیم. ممکن است کاری که برای چاپ نکردیم و عقب افتادیم تکرار شود. برای اینکه خطایی پیش نیاید باید تلاش کنیم. ابزار علم نقش مهمی در پیشرفت دارد و ما مع‌الاسف در حاشیه قرار داریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.