اولویت با کنش است نه نظر
ایرانآنلاین به بهانه روز جهانی صلح گفتوگوی کوتاهی با حسین شیخرضایی، استاد فلسفه علم و عضو هیئت علمی مرکز سیاستگذاری علمی کشور، درباره «نقش فلسفه در ترویج صلح» انجام داده است که در ادامه گزیدهای از پاسخهای او را میخوانید.
از دو حالت «جنگ» و «صلح» «جنگ» حالت طبیعی انسان است. بنابراین صلح یک مفهوم ساختگی و ایجادشونده است که باید یاد گرفته شود، چون به شکل طبیعی وجود ندارد. اگر بپذیریم جنگ طبیعت انسان است و ما برای رسیدن به صلح احتیاج به «آموزش» داریم، فلسفه میتواند حداقل دو نقش داشته باشد. نقش نخست فراهمکردن زمینهای برای گفتوگو است. یکی از اساسیترین ابزارها در برابر خشونت «گفتوگو» است، البته گفتوگویی که مبتنیبر اصول منطقی و عقلانی باشد. فلسفه در کنار کارهای تخصصی به عنوان یک رشته دانشگاهی در سطح عمومی «توانایی بحث عقلی»، «منطقی» و «تفکر نقادانه» را به افراد میدهد. به همین دلیل، از فلسفه در نظامهای تعلیموتربیت عمومی بهره گرفته میشود. اما کمک دوم فلسفه به صلح این است که بسیاری از ما فکر میکنیم مجموعه افکار، باورها، ایدئولوژیها و سبک زندگیمان درستترین و بهترین مجموعه ممکن است و این امر یکی از دلایل درگیری و مخاصمه است. فلسفه نشان میدهد میتوان به موضوعات از جنبههای گوناگون نگاه کرد و نگاههای مختلفی به یک پدیده داشت. فلاسفه بزرگ همه با هم اختلافات بنیادی دارند. بنابراین، تلویحا به دانشجوی فلسفه یاد داده میشود که هیچکدام از این نظامها تمام و کمال دربردارنده «کل حقیقت» نیست. کسی که جزماندیش باشد احتمالا آمادگی بیشتری برای مخاصمه دارد و فلسفه میتواند از جزماندیشی جلوگیری کند. کمک سومی که فلسفه به تحقق صلح میکند و تخصصیتر است، این است که فلسفه میتواند در مورد مفهوم صلح و مفهوم جنگ مثل هر مفهوم دیگری بیندیشد. صلح به چه معناست؟ با جنگنکردن چه تفاوتی دارد؟ فلسفه میتواند به روشنشدن حدود این مفاهیم کمک کند. در این راستا، فیلسوفان بزرگی مثل کانت و دیگران درباره ماهیت صلح صحبت کردهاند؛ اینکه صلح با چه کسی معنا دارد؟ و طرف صلح چه کسی است؟ بنابراین، روشنکردن مفهوم صلح نیز از دیگر خدماتی است که فلسفه برای تحقق صلح ارائه میکند. فلسفه به معنای دانشی است که به افراد توانایی استدلال میدهد و آنها را قادر میسازد استدلال طرف مقابل را بشنوند، تجزیه و تحلیل کنند و تشخیص دهند تا چه حد با آن اشتراک یا اختلاف دارند. لازم نیست آدمها فیلسوف حرفهای باشند، کافی است توانایی فلسفهورزی و تفکر نقادانه داشته باشند و این پیشنیاز صلح است. بنابراین، مقصود از فلسفه در مورد نخست رشته دانشگاهی فلسفه نیست، بلکه آن مهارت عمومی است که امروز در همه کشورها تحت عنوان «تفکر نقادانه» تدریس میشود. به صلح و عملیشدن آن نمیتوان تکعاملی نگریست و چنین تلقی کرد که در این بحث فقط یک عامل (فلسفه) نقش دارد رشتههای دیگر هیچ نقشی ندارند. چهبسا ادبیات، روانشناسی، نظامهای اجتماعی و نظام تعلیموتربیت نقش مهمتری برعهده داشته باشند. اگر بنابر آمارهایی که داده میشود شاخص خشونت یا عصبیبودن در جامعه ما بالاست، نمیتوان این ناکارآمدی را صرفا به نظام فلسفی نسبت داد چراکه در این امر عوامل دیگری نیز دخیلاند. باید افزود که جنگ در برخی فرهنگها تقدیس شده و بار منفی چندانی ندارد. فلسفه اینجا میتواند به روشنشدن این مفاهیم در بستر خاص اجتماعی و تاریخی کمک کند و پرسشهایی تازه درافکند: جنگی که در پیوند با بهدستآوردن آبروی ازدسترفته است، جنگی که سلاح مقابله با مظلومیت است و بسیاری موارد دیگر را چگونه باید ارزیابی کرد؟ آیا همه اینها اخلاقا مذموماند؟ بسیاری از این موارد در برخی فرهنگها مثبت تلقی میشوند. بنابراین، کمک فلسفه به صلح در جامعه ما بهطور مشخص میتواند کنکاش درباره این امر باشد که آیا جنگ اساسا پدیدهای منفی است یا خیر. تحت چه شرایطی منفی است؟ انجام چه کارهایی در جنگهایی که بهلحاظ اخلاقی مجاز دانسته میشوند رواست؟ به اعتقاد من، فلسفه نقشی بیش از نظام تعلیموتربیت و نظام عمومی و اجتماعی ندارد. نمیتوان گفت اگر ما متفکرهایی داشتیم که درباره صلح فکر میکردند، الان رتبه بالاتری در شاخص صلح داشتیم. اگر کشوری میخواهد فرهنگ صلح را ترویج کند، اول باید اقداماتی مدنی و از پایین برای تقبیح خشونت صورت دهد. معمولا فعالان مدنی و سازمانهای غیردولتی در این زمینه پیشگاماند. البته فلسفه هم میتواند به سهم خود حدود مفاهیم و نسبت مفهومی آنها را روشنتر کند یا آنچه را فعالان مدنی انجام میدهند در چارچوب دستگاههای نظری سامان دهد. اما درهرحال، از نظر من اولویت با «کنش» است نه «نظر». چارچوب نظری پشت اقدامات عملی و مدنی حرکت میکند نه پیش روی آنها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.