بازخوانیِ یک لبریخته
پاییزِ پاییز
سجاد ممبینی
بهار برگ با یاد دست بریده، پاییز است پاییز برگ پایان جهیدن از خطر متن خطر است و دست بریده میداند که سوی تن دیگر برنمیگردد تقدیر که میرسد پاییز پاییز، بهار تقدیر است شعر بالا از زیباترین و خوشساختترین لبریختههای دکتر «یدالله رؤیایی» است؛ شعری مدرن و بهغایت ساختمند (و چون ساختمند است پس هوشمند است). اما این ساخت یا هوش چگونه ساخته شده است؟ این نوشتار کوتاه بیشتر پاسخی به این پرسش است. ساخت معنایی (semantic structure) هم محصولِ همارجاعی و هماهنگیِ معنایی متن است و هم بهوجودآورنده آن. مرکز، آپولونی است که پراکندگی و آنتروپی را نمیپذیرد. مرکز، ساخت را و ساختار، متن را فشرده و متراکم میسازند و این خاصه در شعر کوتاه نمود بیشتری دارد. شعر با یک سطر کوتاه آغاز میشود: بهارِ برگ. یک اضافۀ تخصیصی؛ بهاری که مربوط به برگ است یا برگی که در بهار خود قرار دارد. اما این بهار با ترومای خاطرهای از گذشته، بدل به پاییز میشود (سطر دوم). این تبدیل دو چهره دارد. از یک سو پاییز (غایتِ ترومائیک) به طور ضمنی در بهار نهفته است؛ یعنی پاییز «تقدیر» و غایتِ هر بهاری است. از طرفی بهار خود پاییز میشود؛ یعنی میگویی بهار، و پاییز میشنوی (دلالت مستقیم). دست بریده استعاره از برگ زردی است که در پاییز افتاده باشد (بهخصوص برگ چنار، به شکل پنج). پس برگ به یاد گذشتۀ دردناک خود افتاده و این سوژگیِ برگ میشود؛ چراکه توانش خاطره و «یادآوری» آغاز سوژگی است. شاعر، حرکت دورانی بین بهار و پاییز را (در ابتدا و انتهای شعر) تقدیرِ برگ میداند. هرکدام هم حال و هم گذشته برگ است. پس حال و گذشته یکی است و آینده نیز همان است: تقدیر = نفیِ حرکت. رسیدن از بهار به پاییز (سطر سوم)، اما اعلانِ حرکت (نفیِ یک نفی) است. حرکت و سکون مدام به یکدیگر تبدیل میشود و علت آن فرمِ دورانیِ حاکم بر شعر است. پاییز، تقدیر گریزناپذیر برگ میشود: افتادن (تحقق خطر). تن، استعاره از درخت است. در اینجا رابطههای همنشینی و مجاورت (بین برگ و درخت و پاییز، تن و دست) باعث تولید این دو استعاره یعنی دو امکان در محور عمودی یا جانشینیِ زبان شده است. در سطرهای ششم و هفتم، برگ مجددا با دانستن یا «یادآوری» سوژگی مییابد؛ یادآوریِ یک تقدیر: رفتِ برگشتناپذیر (رفتِ خطی). در اینجا منطق دورانی شعر شکسته میشود و این گزاره مثل یک موشک مثل یک رودخانه خود را به بیرون پرتاب میکند؛ اما همینجاست که پونکتومِ (زخم، بهتعبیر بارت) اصلی شعر شکل میگیرد. این منطقِ پونکتوم است که راه خود را پیش میگیرد و به عقب نگاه نمیکند. میرود تا به یک اندوه عمیق بریزد، یک فقدان، یک تُهیا. و این تهیا خود برگشتی روانکاوانه است به منطق دورانیِ شعر. دو سطر آخر خود کلیدِ رمزگشاییِ شعر است، اما کلیدی که در تمام طول راهِ گنج در نقشه مستتر بوده. در سطر آخر، بهارِ تقدیر حامل مقدربودن تقدیر یا جزمیت تقدیر است؛ چراکه تقدیرِ بهار زایندگی است. تکراری که در دو سطر آخر دیده میشود به تکمیل فرم دورانیِ شعر کمک میکند. اما وجود این دو سطر به نوعی تداعیِ منطق رمان میکند برای این شعر کوتاه. چراکه اوج شعر (در اینجا همان تصویرِ حامل پونکتوم) قبل از پایان شعر رخ داده است و این منطق حاکم بر رمان است که معمولا اوج قصه اندکی پیش از پایان اتفاق میافتد. مرکزِ ساخت معنایی شعر، مفهوم «تقدیر» است که همانگونه که نشان داده شد تمامی تصاویر با نخ باریکی به آن وصل میشود و حول آن دور میزند، مفهومی که بیشتر به یک ساخت ذهنیِ سنتی گواه میدهد. از طرف دیگر یکی از مهمترین مکانیسمهای مدرنیسم یعنی «علیت» (پاییز علت افتادن برگ، بهار علت رویش برگ، بریدهشدن علت عدم بازگشت) به نوعی مرکز ثانویهای (مرکزی در سایه) برای ساختار معنایی تولید کرده که مرکز اصلی را وارد یک بازی میکند، اما این بازی توسط ساخت بستۀ شعر مهار شده است. هرچند که علیت خود میتواند نوعی منطقِ تقدیری نیز باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.