شکلهای زندگی: درباره داستان «سگ»* اريك امانوئل اشميت
به چهره پاسخ میدهم
نادر شهریوری (صدقی)
اریک امانوئل اشمیت، داستان کوتاه «سگ» را به خاطره لویناس تقدیم میکند. او در این باره میگوید که آن را با عشقی ناب نوشته و از دو جا الهام گرفته است: «از زندگی شخصی خودم و از امانوئل لویناس»1. آنگاه اشمیت به مقالهای از لویناس با عنوان «اسم یک سگ» اشاره میکند که در آن لویناس از تجربه خود در اردوگاه كار اجباري آلمانِ نازي ميگويد. لويناس در انزواي توأم با وحشت خود در اردوگاه به سگی ولگرد برخورد میکند که برخلاف دیگران به لویناس همچون زندانی نگاه نمیکرده، بلکه دمش را طوری تکان میداده که گویی او نه یک زندانی تحقیرشده، بلکه آدمی معمولی است. به نظر لویناس «این سگ تنها معتقد به نظریه کانت در آلمان نازی بود که بدون نیاز به عقل برای تعمیم شعارهای غریزیاش، انسانیت گمشدهاش را به او بازگردانده بود.»2 داستان «سگ» اثر امانوئل اشمیت اشارهای به تجربه لویناس دارد. در این داستان اشمیت به زندگی «ساموئل هایمان»، پزشکی وظیفهشناس اما منزوی در دهکده آنو میپردازد که تنها معاشر دائمیاش سگی به نام «آرگو»** از نژاد بوسرون است. اطلاعات درباره گذشته «هایمان» بسیار اندک و نارساست. راوی دراینباره میگوید «وقتی من در دهکده ساکن شدم، تمام چیزی که درباره او توانستم به دست بیاورم این بود که پس از مرگ همسرش به تنهایی دخترش را بزرگ کرده و همیشه با همان سگ زندگی کرده است.»3 کنجکاوی درباره زندگی و گذشته «هایمان» آنگاه بیشتر میشود که «هایمان» دَه سال پس از بازنشستگی و در آستانه هشتادسالگی خودش را میکشد. خودکشی «هایمان» چهار روز پس از آن انجام میگیرد که سگش، «آرگو» در تصادفی وحشتناک کشته میشود. خودکشیِ «هایمان» برای راوی که نویسنده است و این اواخر با وی دوستی داشته، باعث کنجکاوی بیشتر او درباره علت خودکشی و همینطور کندوکاو درباره گذشته مبهم و مرموز «هایمان» میشود. بهویژه آنکه راوی خودکشی «هایمان» را نه ناشی از افسردگی و یا انزوا بلکه در ارتباط با مرگ آرگو تلقی میکند. در این کنجکاوی میراندا، دخترِِ «هایمان» که او نیز از گذشته پدر خویش کاملا بیاطلاع است، همدست راوی میشود. گذشته «هایمان» به گذشته لویناس شباهت پیدا میکند، زیرا هر دو قربانی اردوگاه نازیها هستند و مدتی را در اسارت سپری کردهاند. «هایمان» قبل از دستگیری پدر و مادر و خواهرش را از دست میدهد، آنها بهوسیله نازیها از بین میروند سپس «هایمان» تکوتنها، بدون هیچ امیدی روزگار توأم با حقارت و رنج کشنده را آنهم در سنین پایین تجربه میکند. تنها چیزی که استمرار حیات برهنهاش را ممکن میسازد نَه آرمان و یا انگیزهای اخلاقی، بلکه همانا غریزه حیوانی بدوی بهنام انسان است که محکوم به زندگیکردن است. «نقشهام برای زندهماندن رنگ باخته بود، تنها یک غریزه حیوانی بدوی که نَه بر اراده و نَه بر اصول اخلاقی متکی بود مرا زنده نگه میداشت. خودم را خوار و خفیف میکردم، برای تکهای نان خشک میجنگیدم... وقتی یکی از ما میافتاد و میمرد دیگر متأثر نمیشدم، فقط جسدش را میجوریدم تا مطمئن شوم غذایی پنهان نکرده باشد.»4 زندگی حیوانیِ «هایمان» که رو به مرگی تدریجی، مختوم و قریبالوقوع دارد، اینچنین ادامه پیدا میکند تا آنکه معجزه مواجهه با «دیگری»*** رخ میدهد: یک بار هنگامی که «هایمان» تکوتنها در اردوگاه قدم میزند، سه سرباز را میبیند که با سگی بیرون از حصارهای اردوگاه مشغول بازی هستند. با جنبوجوش سگ و شور و نشاطی که از خود نشان میدهد هایمان تصمیم میگیرد که به حصار نزدیک شود به طرف سگ برود. «سگ بهمحض اینکه مرا دید دمش را تکان داد و از شادی به پهنای صورتش پوزخند زد. هرچه نزدیکتر میشدم شوق و شعفش بیشتر شد با بیصبری پا به زمین میکوبید.»5 در اینجا «هایمان» همان چیزی را تجربه میکند که لویناس در انزوای توأم با وحشت خود تجربه کرده بود. «هایمان» نیز همچون لویناس که در مقابل چهره صرفا نظارهگر خنثی باقی نمیماند، بلکه واکنش نشان میدهد، او به دیگری به چهره پاسخ میدهد، او به چهره خوشامد میگوید: «... به او لبخند زدم، گوشهایش را در جستوجوی تایید تیز کرد... به طرف او رفتم، از سر رضایت نالهای کرد.»6 پاسخ به چهره، فصلی تازه در زندگی «هایمان» میگشاید، او با خوشامدگوییاش به چهره با او شروع به صحبت ميكند: «به او چه گفتم؟ اينكه از او سپاسگزارم، اينكه باعث شده بود من بخندم، كاري كه يك سال بود نكرده بودم، بيشتر از همه اينكه باعث شده بود من گريه كنم و اينكه آن اشكها نه از سر ناراحتي كه از سر شادي بودند.»7 از آن پس «هايمان» هر بار با استفاده از فرصت به آرگو غذا ميرساند. «ميتواني اين را تصور كني؟ من براي نان بيات جنگيده بودم، جنازهها را براي پيداكردنِ خردههاي نان كاويده بودم اما آن روز وقت ناهار لوبياها را لاي دستمال گذاشتم و بعدازظهر براي او بردم.»8 همه اينها براي آنكه «ديگري» شأن و مقام «هايمان» را احيا كرده بود. «به چشم او من هم به اندازه نازيها آدم بودم. اين بود دليل هقهقهايم... فراموش كرده بودم يك آدمم و ديگر انتظار نداشتم هيچ احترامي به من گذاشته شود. او شأن و مقام مرا احيا كرده بود.»9 در پي اين پاسخ و توجه است كه حس مسئوليت نسبت به آرگو بهطور طبيعي و بهمثابه تالي ناگزير در «هايمان» شكل ميگيرد. چندي پس از خوشبختيِ «هايمان» زندگي او با بحراني جدي مواجه ميشود، زيرا شكست آلمان نازي و آزادي او از اسارت در عين حال موجب جدايي چندروزه «هايمان» از آرگو ميشود. «ديگري» چنان بر «هايمان» غلبه پيدا كرده است كه او از درك اهميت شكست نازيها و در پي آن آزادي خود، دوستان و هموطنانش غافل ميشود. «او را نديدم. حرف زدم و آواز خواندم به اين اميد كه صدايم را بشنود، ولي اصلا پيدايش نشد. بينهايت غمگين شدم زدم زير گريه. البته گريهكردن در چنان شبي كه تازه به زندگي برگشته بودم، آزاديام را به دست آورده بودم، احمقانه بود.»10 ايده لويناسي اولويت «ديگري» بر «من» اينبار چهره خود را در «هايمان» نمايان ميسازد. لويناس به يك معنا فيلسوف چهره است، چهرهاي كه در قالب ديگري ظاهر ميشود. «ديگري» البته مسئله اخلاقي است اما ايده لويناس اولويت تام و تمام ديگري بر من است و از اين بابت لويناس فيلسوف راديكال اخلاق است. بهرغم اين لويناس اما در پي آن نميرود كه نظامي از بايدها و نبايدهاي اخلاقي به وجود آورد. از نظرش بايدها و نبايدها شرط امكان اخلاق نيست، بلكه امكان اخلاق مشروط به حضور ديگري است. ديگريِ لويناسي در همهجا، گاه در اردوگاه به گونهاي آشكار و گاه نهان ميتواند با من رابطهاي تقليلناپذير بهوجود آورد. «اين رابطه بينالاذهاني، رابطهاي غيرمتقارن است.»11 منظور از رابطه غيرمتقارن رابطهاي غيرمتقابل و يكطرفه است اخلاق لونياسي مسئوليتي بيحدوحصر در قبال ديگري است. «در اين معنا من در قبال ديگري بدون هرگونه انتظاري براي رابطه متقابل يا دوطرفه مسئولم حتي اگر به قيمت جانم تمام شود.»12 اكنون شايد بتوان خودكشي «هايمان» پس از كشتهشدن سگش، آرگو را دريافت. ديگري چنان سيطرهاي بر «هايمان» پيدا ميكند كه او نميتواند فقدان آرگو را تحمل كند. آخرين كلمات نامه بهجامانده از «هايمان» دلالت و بهواقع اعتراف به همين مسئله دارد: «آخرين آرگوي من پنج روز پيش كشته شد. پنج روزي كه برايم طول كشيد تا اين اعتراف را بنويسم ميگويم، آخرين آرگوي من، چون ديگر نه وقتش را دارم و نه اشتياقش را تا به آردن بروم و يك توله ديگر پيدا كنم. اول از همه چون خيلي پير شدهام، قبل از مردن او خواهم مرد. دوم اينكه آخرين آرگوي من آنقدر مرا ياد آرگوي اصلي من انداخت كه عاشقانه دوستش داشتم و نميتوانم اين فكر را كه يك راننده بزندرروي كودني او را كشته باشد تحمل كنم» . پينوشتها: * از داستان «سگ» دو ترجمه به فارسي درآمده است، يكي در مجموعه «عشق نامرئي» با چند داستان كوتاه كه يكي از آنها داستان سگ است و با ترجمه آسیه و پروانه عزیزی در نشر نگاه درآمده و ديگري، كتابي با عنوانِ «سگ» با ترجمه سروش حبيبي كه برگردان از زبان فرانسه است و نشر نيلوفر آن را منتشر كرده است. ** آرگو نامي است كه «هايمان» به سگهاي خود داده است. او نام «سگ» اردوگاه را آرگو گذاشت و از آن پس هم به آن نام و هم به نژاد بوسرون وفادار ماند. آرگو اسم بامسمايي است، اسم سگ اوديسه است كه پس از بيست سال غيبت هنگامي كه اوديسه به اينتاكا برگشت او را شناخت. *** «ديگري» دقيقا به مفهوم لويناسي تِم اصلي نمايشنامهها و رمانهاي اشميت است. «ديگري» مقوله قابل تأملي است، مفهومي است كه سارتر نيز به موازات لويناس (همسن و همنسل خود) ارائه ميدهد. تفاوت اين دو به درك بخشي از ادبيات معاصر ياري ميرساند. از نظر سارتر ديگري مرگ من است چراكه آزادي، سوژهبودن و امكانات نامتناهي مرا محدود ميكند. از نظر لويناس نيز ديگري مرگ من است زيرا من را در رابطه نامتقارن و بدون انتظار قرار ميدهد كه درنهايت منتهي به مرگ من ميگردد. 1، 2. به نقل از يادداشت نويسنده در آخر كتاب 3، 4، 5، 6، 7، 8، 9، 10. داستان «سگ» از مجموعه «عشق نامرئي» 11، 12. 13«اخلاق و نامتناهي»، گفتوگوهاي امانوئل لويناس و فيليپ نمو، ترجمه مراد فرهادپور و صالح نجفي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.