|

امام‌موسي صدر و مسئله تقريب

متن زير بخشي از درس‌گفتار مولوي احمدنذير سلامي، درباره ديدگاه‌هاي تقريبي امام‌موسي صدر است.

خداوند در آيه 92 سوره انبيا مي‌فرمايد: «إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ» و در آيه 52 سوره مؤمنون اين آيه را با واژه «فَاتَّقُونِ» ذکر مي‌کند. بخش اول اين آيه، يعني عبارت «ان هذه امتکم امة واحدة»، ناظر به توحيد کلمه، يا تقريب و وحدت است و بخش دوم آن، يعني «انا ربکم فاعبدون»، ناظر به کلمه توحيد است. آنچه در ترکيب اين دو عبارت شايان توجه است، تقدم و تأخر واژگان است. واژه‌اي که ناظر بر توحيد کلمه است، مقدم بر واژه ناظر بر کلمه توحيد است. اين تقدم و تأخر واژگان، به گويندگان کلمه توحيد، يعني معتقدان به «لا اله الا الله»، متذکر مي‌شود زماني مي‌توانند از خيرات و برکات کلمه توحيد بهره‌مند شوند که وحدت کلمه داشته باشند. مسلمانان معتقد به کلمه توحيد هستند؛ خدا را يکي و معبود را خداي واحد مي‌دانند؛ اما ضعف و سستي و وضعيت امروز مسلمانان در دنيا بر کسي پنهان نيست. اگر مسلمانان بر اساس ديدگاه امام‌موسي صدر متفق، متحد و منسجم ‌بودند، هرگز وضعيت امروز را نداشتند. امروز، جهان اسلام هيچ‌ چيز از دنياي استکبار کمتر ندارد. هرآنچه از ابزار مادي در نزد ابرقدرت‌هاست، براي مسلمانان نيز فراهم است؛ اما به دلیل فقدان اتحاد و انسجام، استکبار بر ما مسلط شد. غربي‌ها معتقد‌ند مسلمانان از دو نعمت مادي و معنوي برخوردارند: قرآن و امکانات طبيعي. حال اگر مسلمانان از اين نعمات الهي در سايه تقريب، وحدت و انسجام بهره‌برداري کنند، اسباب پيروزي خود را فراهم کرده‌اند؛ اما اگر ميان مسلمانان تقريب، وحدت، تفاهم و تعامل نباشد، اين نعمت‌ها و ارزش‌ها نمي‌تواند مسلمانان را به جايگاه اصلي خود بازگرداند. قرآن و اسلام، نعمت معنوي است. قرآن با همان اوصافي که بر رسول مکرم اسلام(ص) نازل شد، کامل و تمام، در اختيار ماست؛ ولي از آن استفاده نمي‌کنيم. ما از نعمت‌هاي مادي مانند جمعيت، موقعيت سوق‌الجيشي کشورهاي اسلامي و ثروت‌هاي طبيعي‌ای که در اختيار جهان اسلام قرار دارد، به‌درستي بهره‌برداري نکرده‌ايم. اين ظرفيت‌ها ايجاب مي‌کرد امروز مسلمانان بر تمام دنيا مسلط باشند؛ اما دشمنان با زيرکي و مسلمانان با سادگي، رفتاري نشان‌ دادند که دلارهاي نفتي، يعني ذخيره و گنجينه امت اسلامي، در بانک‌هاي اروپا، آمريکا و کشورهاي غربي جمع شده است. صنايع آن کشورها با اين سرمايه عظيم در حال چرخيدن است و کارگرانشان مشغول به کار. در صنايع نظامي، با سرمايه مسلمانان و امت اسلامي تجهيزات و تسليحات جنگي مي‌سازند و متأسفانه همان‌ها را بر سر مسلمانان مي‌ريزند. امام‌موسي صدر شخصيتي عادي نيست. ايشان در رديف شخصيت‌هايي مانند سيدجمال‌الدين اسدآبادي، مفتي محمد عبده، رشيد رضا، عبدالرحمن کواکبي، حسن البنا و سيد ابوالاعلي مودودي است. اينان شخصيت‌هايي بيدار و بيدارگر بوده‌اند. همه اهتمامشان پيشرفت و سعادت امت اسلامي بود. امام‌موسي صدر درباره تقريب و وحدت فقهي مي‌گويد: منظور از وحدت فقهي اين نيست که ميان فقها اختلاف فتوا نباشد و همه مانند هم بينديشند و مبنا و معيار واحدي داشته باشند. وقتي از تقريب و وحدت سخن مي‌گوييم، دشمنان مسلمانان در پي اختلاف‌افکني هستند. آنان مي‌گويند ايران در پي شيعه‌کردن سنيان است و وحدت به اين معناست که سني در شيعه هضم شود يا بالعکس. از سخنان رهبران شيعه و سني، ‌چنين برمي‌آيد که وحدت به اين معناست که هر فرقه و مذهب، با حفظ هويت و تشخص مذهبي خود، در برابر دشمنان مشترک يد واحد باشند. در ميان مسلمانان، اشتراکات بسيار و البته اختلافاتي وجود دارد. نيک آن است که در موارد مورد اتفاق، به همديگر ياري رسانيم و در موارد اختلافي، آن را مديريت کنيم که منجر به نزاع و جنگ نشود. امام‌موسي صدر با استناد به حديث نبوي «اختلاف امتي رحمةٌ»، اختلاف را در مرحله نظريه، رحمت تلقي مي‌کند. اگر اختلاف در مرحله نظريه باشد، براي افراد و امت سهولت مي‌آفريند و اگر اختلاف به نزاع و درگيري منجر شود، مصيبت‌بار خواهد بود. اختلاف به اين معنا و در مرحله نظريه، به پويايي فقه مي‌انجامد. اگر اين اختلاف‌ها در مرحله عمل و اجرا درست مديريت نشود، زمينه را براي چنددستگي، تفرقه، بدبيني و سوءظن فراهم مي‌کند. امام‌موسي صدر مناسک حج را فرصتي طلايي مي‌دانست و از اينکه به سبب اختلاف‌هاي جزئي و فقهي، نيروهاي بالقوه و بالفعل اسلام به‌آساني هدر مي‌رود، به‌شدت رنج مي‌برد. او به وحدت افق شرعي در کشورهاي اسلامي مي‌انديشيد تا تلخي اختلاف رؤيت هلال ماه شوال، به شيريني رؤيت واحد تبديل شود. ايشان درصدد بود تا نماز جمعه، اذان‌ها و اعياد در کشورهاي اسلامي به شکل واحد و در وقت و روز واحد برگزار شود؛ چراکه اين وضع براي دشمنان اسلام از بمب‌هاي اتمي و هسته‌اي هم قدرتمندتر است. وحدت امت اسلامي از هر اسلحه تخريبي براي دشمنان خطرناک‌تر است. اما آيا وحدت فقهي مدنظر امام‌موسي صدر محقق‌شدني است؟ امام‌موسي صدر بر اين باور است که وحدت حقيقي در صورتي عينيت مي‌يابد که در محور فقه بروز و ظهور داشته باشد. وحدت ميان مسلمانان دو محور دارد: 1. احکام و عبادات؛ 2. افکار و انديشه‌ها. امام‌موسي‌صدر براي ايجاد وحدت فقهي، در نامه‌اي خطاب به شيخ حسن خالد چنين مي‌نويسد: «مي‌توان اين پيشنهاد را بررسي کرد که در رؤيت هلال به طرق نوين علمي و تعيين زاويه ديد هلال در افق تکيه کنيم و روز عيد را با دقت علمي مشخص کنيم تا همه مسلمانان در یک روز عيد داشته باشند و در بسياري دشواري‌ها صرفه‌جويي شود و از لحاظ تعطيل و ديد و بازديد، دشواري‌هاي ناشي از تعدد روزهاي عيد را نداشته باشيم و نيز مي‌توان شکلي از اذان را که براي همگان مورد قبول باشد، بررسي کرد». در نظر امام صدر شرط اساسي عينيت‌يافتن وحدت فقهي، در مرحله نخست، همت همه‌جانبه انديشمندان و رهبران جهان اسلام را مي‌طلبد. اگر رهبران مذاهب اسلامي، به ضرورت اين مسئله ايمان داشته باشند و در اين راه تلاش کنند، امت اسلام به‌زودي از ثمرات سرنوشت‌ساز آن بهره‌مند خواهد شد. وحدت فقهي، نياز واقعي امروز است. اسلام ‌خواهان تقريب مذاهب است. هرچند مذاهب اسلامي در اجتهادات، استنباطات، گرايش‌ها و جهت‌گيري‌هاي سياسي متفاوت باشند، با اين همه، دستورات ديني و ارزش‌هاي اخلاقي خود را از اصول واحد مي‌گيرند. منابع اصلي احکام ديني تمام فِرَق مسلمان، کتاب و سنت است. بعد از کتاب و سنت، اجماع و قياس، عقل و مصالحه منابع ثانویه‌اند که علما در اين موارد، اختلاف‌ دارند. مصلحت اسلامي براي يکپارچه‌کردن صفوف مسلمانان و تقويت روحيه همکاري و تعاون در ميان آنان بر نزديک‌سازي و تقريب مذاهب حکم مي‌کند. کنار‌گذاشتن تفرقه و جلوگيري از انشعابات مسلمانان، امري حياتي است. تفرقه و جدايي مسلمانان از عوامل ضعف و سستي جوامع اسلامي است. کنار‌گذاشتن اختلافات و استفاده‌کردن نعمات الهي در سايه اتحاد و انسجام و خرد جمعي، مسلمانان را در وضعيت بهتري قرار خواهد داد. تعصب و حميت مذهبي هيچ‌گاه بر انديشه‌ و عمل امام‌موسي‌صدر غلبه نيافت. ايشان با نگرش اسلامي باز، به همه مذاهب اسلامي توجه داشت. دعوت به اسلام، برمبناي حکمت و موعظه حسنه، از امور راهبردي ايشان بود. تبليغ و دعوت‌هاي امروز با پيروزي همراه نيست، زيرا اين دعوت به شيوه انبيا صورت نمي‌گيرد. اگر دعوت به شيوه انبيا بود، امروز جهان کفر مسلمان شده بود. امروز با پيشرفت ارتباطات، انتقال پيام قرآن و اسلام، امري ممکن و سهل است. اگر مسلمانان پيام قرآن و اسلام را به‌درستي انتقال مي‌دادند، جوامع غربي فوج‌فوج به مسلمانان مي‌پيوستند. اما امروز کدام اسلام را مي‌بينند؟ اسلام تکفيري‌ها، اسلام وهابي، اسلام سني، يا اسلام شيعه؟ امام صدر معتقد است که اصل، دين است. مذاهب برداشت‌ها و روش‌ها هستند. انسان عاقل، هيچ‌وقت هدف را فداي روش و وسيله نمي‌کند. اوج تعهد به مذهب پذيرش بُعد واقعي مذهب است و نه زياده‌روي در آن. اگر اسلام، قالبي ثابت و هميشگي داشت، مانعي بر سر به‌کارگيري فکر و انديشه بود. مؤمن در برابر آن خاشع بود و تسليم مي‌شد. مذاهب، غالبا برداشت‌ها و محصول توليدات عقل انسان هستند. وقتي در فهم حکم ديني، ديدگاه‌هاي گوناگوني، نه در حوزه منصوص و نص، بلکه در حوزه اجتهاد مطرح شود، کسي هم نمي‌تواند اختلاف ايجاد کند. رد نص قطعي يا ترجيح‌دادن توليدات اجتهاد در برابر نص قطعي، کفر است. اين گفته در حوزه اجتهادات است. ولي اگر در فهم حکم ديني ديدگاه‌هاي گوناگوني مطرح باشد، انسان مسلمان اجازه اجتهاد دارد و فکر خود را به‌کار مي‌گيرد و براي تشريع احکام تلاش مي‌کند تا پاسخ‌گوي نيازهاي فزاينده و گوناگون همه عصرها باشد. از اين لحاظ، اختلاف در انديشه و مسائل اجتهادي رحمت است که اين زمينه را براي پويايي و ارتقاي تفکر فراهم مي‌کند. دور‌بودن از يکديگر و نشناختن مذاهب، عامل ناسازگاري و بدگماني و ترديد و مجالي است مناسب براي فرصت‌طلبان و بدخواهان. امام‌موسي‌صدر بر اين باور است که مقابله با اسرائيل و جلوگيري از تجاوزهاي دائمي آن، مستلزم نزديکي پيروان مذاهب، کنارگذاشتن اختلاف‌هاي فرقه‌اي و تقويت و پشتيباني از يکپارچگي ملت است. ايشان در حمايت‌هاي سياسي و مالي، هرگز ميان مسلمانان شيعه و سني تبعيض قائل نبود. اقدام به‌موقع و عاجل ايشان براي ياري‌رساندن به افراد اهل سنت روستاي عين عرب که خانه‌ و کاشانه آنها با حملات اسرائيل ويران شده بود، مستندترين شاهد اين مدعاست. امام‌موسي‌صدر معتقد است که اسلام بايد به زبان روز و به شکل علمي ارائه شود. امروز با تعصب بر مذاهبمان بر يکديگر مي‌تازيم و به مقدسات هم توهين مي‌کنيم و دانسته و نادانسته در مسير دشمن حرکت مي‌کنيم. دشمنان اسلام و اسرائيل باور داشتند که امام‌موسي‌صدر برنامه‌ها و نقشه‌هاي آنان را نقش بر آب خواهد کرد. به همين علت هم ايشان را ربودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.