|

ژن‌ها و پیچیدگی حیات

امير رحماني

زیست‌شناس نامی، سر فرانسیس کریک، سال‌ها قبل در انتقاد از مبانی زیست‌شناسی فرگشتی از عبارت «انگاره‌محوری متعصبانه در زیست‌شناسی» استفاده کرد که هرچند منتقدان زیادی داشت، اما عبارتی جاودانه شد و پس از گذشت چند دهه، هنوز مورد مناقشه است. اما مفهوم عبارت فوق چیست؟ دانش ما از فرایندهای ژنتیکی با مطالعه سلول‌های ساده پروکاریوتی شروع شد که در آن هر یک از ژن‌ها برای تولید یک پروتئین به کار می‌رود. در فرایند بیان ژنی در یک باکتری، کدهای ژنتیکی از دی‌‌ان‌ای به آر‌ان‌ای انتقال یافته و سپس ریبوزوم‌ها به مولکول آر‌ان‌ای متصل شده و پروتئین تولید می‌شود. انتقال اطلاعات در این فرایند یک‌طرفه است: از دی‌ان‌ای به آر‌ان‌ای و سپس به پروتئین. دانشمندان به‌سادگی تصور کردند که مشابه همین فرایند در ارگانیسم‌های پرسلول یوکاریوتی اتفاق می‌افتد و هر ژن مسئول کدکردن یک پروتئین است که سر فرانسیس کریک آن را انگاره جزمی زیست‌شناسی نامید؛ از جمله اولین ارگانیسم‌های پرسلولی که ژنوم آنها مورد مطالعه قرار گرفت، مگس سرکه و کرم خاکی بودند. تصور می‌کنید کدام‌یک ژن‌های بیشتری دارند؟ ممكن است برخي بگويند مگس سرکه، چون موجود پیچیده‌تری است. اما پاسخ، كرم خاكي است. در کمال تعجب کرم خاکی 19 هزار ژن و مگس سرکه 13 هزار ژن دارد. حال درباره تعداد ژن‌های انسان چه تصوری دارید؟ دانشمندان تصور می‌کردند با پیچیده‌ترشدن یک ارگانیسم، تعداد ژن‌ها نیز به‌صورت خطی افزایش پیدا می‌کند و پیش‌بینی می‌کردند که انسان باید حدود صد يا 150هزار ژن داشته باشد. اما توسعه تکنولوژی و توالی‌یابی ژنوم انسان نشان داد ک ما چيزي حدود 25 هزار ژن داریم که با تعداد ژن‌های موش یا گیاه خردل تفاوت زیادی ندارد. پس چگونه است كه اين تعداد اندك ژن براي توليد صدها هزار و شايد حتي ميليون‌ها پروتئين مورد استفاده قرار مي‌گيرند؟ جواب اين است كه ژن‌هاي يوكاريوت‌ها بسيار پيچيده‌تر از ژن‌هاي پروكاريوت‌ها و چندبخشي هستند. قسمت‌هاي كوچكي از ژن كه اگزان ناميده مي‌شود، براي كدكردن پروتئين مورد استفاده قرار مي‌گيرند. بين هر دو اگزان رشته طويلي از نوكلئوتيدها قرار دارد كه در فرايند بيان ژني حذف شده و براي پروتئين‌سازي مورد استفاده قرار نمي‌گيرد. اين ناحيه از ژن، انتران ناميده مي‌شود. در بسياري از ژن‌ها، بيش از 95 درصد طول ژن را انتران تشكيل مي‌دهد. براي مثال ژن ديستروفين را در نظر بگيريد كه دومين ژن طويل در انسان است. اين ژن يك پروتئين ضروري براي ماهيچه را كد مي‌كند و شامل دو ميليون و 200 هزار جفت پايه است. اين ژن داراي ٧٩ اگزان و ٧٨ انتران است و طول فقط يكي از انتران‌ها ٤٠٠ هزار جفت نوكلئوتيد است. براي اينكه تصوير خوبي از اندازه و شكل اين ژن به دست بياوريد، طنابي به طول ٣٠ متر را تصور كنيد كه ٧٩ لكه رنگي روي آن وجود دارد. پس از برش‌خوردن و حذف قسمت‌هاي سفيد، آنچه باقي مي‌ماند، فقط 30 سانتي‌متر طول دارد که شامل اگزان‌های لازم برای تولید پروتئین است. اما اگزان‌ها در طي بيان ژن مي‌توانند با ترتیب‌های متفاوتي در كنار يكديگر قرار گرفته و پروتئين‌هاي متفاوتي بسازند که به آن بر خوردن اگزانی می‌گوییم. اگر تصور كنيم هر تركيبي از اين اگزان‌ها به‌طور بالقوه مي‌تواند براي توليد يك پروتئين به كار آيد، پس با داشتن ٧٩ اگزان، اين ژن بالقوه مي‌تواند 10 به توان ١١٧ پروتئين مختلف توليد كند. البته اين يك فرض درست نيست و مي‌دانيم طبيعت اجازه نمي‌دهد هر تركيبي از اگزان‌ها در كنار يكديگر قرار گيرند، ولي به‌يقين مي‌دانيم يك ژن در سلول‌هاي مختلف بدن و در فرايندهاي متفاوت، قادر است تعداد بي‌شماري پروتئين توليد كند و تفاوت موجودات پيچيده با موجودات ساده‌تر، نه در تعداد ژن، بلكه در تعداد اگزان‌ها و انتران‌ها و توانايي بر زدن اگزان‌ها است. حال اجازه دهيد تعداد انتران‌ها در چند ارگانيسم را با میزان پیچیدگی آنها مقايسه كنيم: باكتري اي. كولاي: انتران ندارد خمير مايه: ٢٥٨ انتران كرم خاكي: 99 هزار انتران مگس سركه: 41 هزار انتران گياه خردل: 114 هزار انتران موش: 178 هزار انتران انسان: 184 هزار انتران در خاتمه اجازه دهید اشاره‌ای کنم به موجوداتی که رکورددار بزرگ‌ترین ژنوم هستند. گیاهی با نام پاریس ژاپونیکا بزرگ‌ترین ژنوم شناخته‌شده در بین همه موجودات را دارد که معادل 150 میلیارد جفت پایه است. در بین جانوران، ژنوم شش ماهی مرمری بزرگ‌ترین ژنوم شناخته‌شده است که 130 میلیارد جفت پایه دارد. در مقام مقایسه، ژنوم انسان‌های هوشمند فقط سه میلیارد و 200 میلیون جفت پایه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.