علمی -تخیلی، مهمترین ژانر هنری
حسین شهرابی
یووال نوح هراری، نویسنده کتابهای پرفروشی مثل «انسان خردمند» و «انسان خداگونه» از طرفداران پروپاقرص ادبیات علمی- تخیلی است و در کتاب جدیدش، «21 درس برای سده بیستویکم»، یک فصل را به این ژانر اختصاص داده. از آنجا که علمی-تخیلی نقشی مهم در شکلدهی به افکار عمومی دارد، هراری دوست دارد که این ژانر بیشتر با مشکلاتی واقعگرایانه سروکله بزند، مثلا این مسئله که هوش مصنوعی «طبقهای بیمصرف» از کارگران خلق خواهد کرد: «اگر واقعا بخواهی عموم مردم را از چنین مشکلاتی آگاه کنی، یک فیلم علمی- تخیلی خوب احتمالا از یک یا حتی صد مقاله در نشریه ساینس و نیچر بیشتر میارزد». اما به تصور او خیلی از آثار علمی- تخیلی به احتمالاتی میپردازند که زیادهازحد خیالپردازانه یا عجیبوغریب هستند. هراری میگوید: «در اغلب کتابها و فیلمهای علمی- تخیلی که درباره هوش مصنوعی هستند پیرنگ اصلی به لحظهای میپردازد که رایانه یا روبات به خودآگاهی میرسد و از آن بهبعد احساسات دارد. به نظرم، این وضعیت، توجه عموم [مخاطبان] را از مشکلات واقعا مهم و واقعبینانه دور میکند و به مسائلی معطوف میکند که بعید است به این زودیها اتفاق بیفتند». این درست که هوش مصنوعی و زیستفناوری از خطیرترین مسائل پیشروی بشرند، اما هراری میگوید که روی رادار سیاستمدارها این دو مسئله صرفا دو نقطه چشمکزن بیاهمیتاند. به گمان او، نویسندهها و فیلمسازهای علمی- تخیلی باید به هر وسیلهای که میتوانند این وضعیت را تغییر دهند. میگوید: «فناوری قطعا سرنوشت ما نیست. هنوز هم دیر نشده؛ میتوانیم دستبهکار بشویم و برای این فناوریها مقررات وضع کنیم تا از بدترین احتمالات جلوگیری کنیم و از این فناوریها خوب استفاده کنیم». سایت «wired.com» گزیدهای از این گفتوگو و نظر هراری درباره اتوماسیون، ویرانشهرها، جاودانگی و فناوری را منتشر کرده که ترجمه آن را در ادامه میخوانید. 1. اتوماسیون: مگر آدم چندبار میتواند در طول زندگیاش خودش را از نو بسازد؟ تازه [در آینده] عمرت احتمالا طولانیتر هم خواهد بود و سالهای کارکردنت هم بیشتر. یعنی میتوانی چهار، پنج، ششبار در زندگیات خودت را از نو بسازی؟ واقعا [فرایندی] اضطرابآور است. دوست دارم یک فیلم علمی- تخیلی بسازند و به مشکل پیشپاافتاده کسی بپردازند که مجبور است [بهخاطر ظهور فناوری جدید و ازدستدادن شغلش] خودش را از نو بسازد و تعریف کند؛ ولی در آخر فیلم، درست وقتی شغل جدیدی پیدا کرده و دوران گذار دشوار را از سر گذرانده، کسی میآید و میگوید: «شرمنده، شغل جدیدت را اتوماسیون کردهایم. باید برگردی سر خانه اول و خودت را دوباره بسازی». 2. ویرانشهرها: بعد از خواندن «1984» فقط یک سؤال در ذهن آدم میماند: چطور از آن اجتناب کنیم؟ ولی بعد از خواندن كتاب «دنیای قشنگ نو» اثر آلدوس هاكسلی قضیه خیلیخیلی بغرنجتر است. همه آدمها از همه اتفاقات راضیاند. نه شورشی در کار است، نه انقلابی، نه پلیس مخفی؛ فقط مواد و راکاندرول. بااینهمه، یک چیزی آزارت میدهد و مدام با خودت میگویی یک جایی از کار میلنگد؛ به این راحتی نمیشود گفت مشکل چنین جامعهای چیست، یعنی مردم را طوری هک کردهای که همیشه راضیاند ... وقتی این کتاب منتشر شد، از نظر همه معلوم بود ویرانشهر هراسانگیزی است. ولی امروزهروز خیلیها دنیای قشنگ نو را طوری میخوانند که انگار مشخصا آرمانشهر است. به نظرم این تغییر دیدگاه جالبتوجه است و درباره تغییر جهانبینی ما در این یک قرن خیلی چیزها میگوید. 3. جاودانگی: وقتی پدر و مادرها بدانند که قرار نیست بمیرند و از آنها فقط فرزندانشان به یادگار بماند، چهجور رابطهای بین پدر و مادر و بچهها شکل میگیرد؟ اگر دویست سالت بشود [مثلا میگویی] «آره، سی سالم که بود یک بچهای داشتم... الان 170 سالش شده؛ ولی قضیه مال 170 سال پیش است... خیلی چیز مهمی در زندگیام به حساب نمیآید». در چنین جامعهای، چهجور رابطه والد- فرزندی برقرار میشود؟ به گمانم این هم از آن تصورات شگفتانگیز است که به درد فیلم علمی- تخیلی میخورد... لازم نیست شورش روباتها اتفاق بیفتد... فقط یک فیلم ساده در مورد رابطه بین مادر و پسر که مادر 200 سالش است و پسر، 170 سال. 4. فناوری: پنجاه سال پیش میتوانستید خیالپردازی کنید که روزی بازار بزرگی برای کاشت اندامها پدید میآید... در این بازار کشورهای درحالتوسعه مزارع عظیم اندامپروری دارند و میلیونها نفر را در آنها بهخاطر برداشتن اندامهایشان کشت میدهند و بعد به آدمهای پولدار در کشورهای توسعهیافتهتر میفروشند. چنین بازاری صدها میلیارد دلار ارزش دارد و از لحاظ فناوری [ساختش] کاملا مقدور است؛ مطلقا هیچ قیدوبند فناورانهای برای پدیدآمدن چنین بازاری و ساخت مزارع اندامپروری در کار نیست... کلی از این سناریوهای علمی- تخیلی داریم که هرگز شکل نخواهند گرفت، چون جامعه آستین بالا میزند تا از خودش محافظت کند و این فناوریهای خطرناک را در قید مقررات دربیاورد. وقتی به آینده نگاه میکنیم چنین نکاتی بینهایت اهمیت دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.