درباره زوال ترویج علم در کشور
مرگ تدریجی یک رؤیا
محمدحسین جهانپناه
هفته گذشته هفته ترویج علم در ایران بود؛ آنهم ترویج علمی که این روزها در ایران حال و روز خوبی ندارد. بیراه نیست اگر بگوییم روزنامهنگاری علم و ترویج علم در مفهوم کلان خود، در کشورمان عملا حرفهای رو به انقراض است. مطبوعات علمی یکی پس از دیگری در حال تعطیلشدن هستند. در واقع از نظر صاحبان و مجریان رسانهها، علم و ترویج آن موضوعی درجه دو شمرده میشود؛ آنقدر که عملا بیشتر روزنامههای ما یا صفحه علمی ندارند یا آنقدر نسبت به آن بیتوجهی شده که عملا تأثیری روی مخاطبان آن روزنامه ندارد.
در دنیای مجلات علمی شرایط بهمراتب بدتر است. از میان تمامی مجلات علمی که در ایران منتشر میشدند، درحالحاضر تنها مجله دانشمند و نسخه فارسی نشنالژئوگرافیک همچنان با سختیهای فراوان منتشر میشوند. حقیقت این است که نشریات علمی و تخصصی خصوصی با خط پایان فاصله چندانی ندارند. گو اینکه بسیاری از آنها همین حالا هم خط پایان را رد کردهاند. کمبود و گرانی افسارگسیخته کاغذ در نتیجه تحریمها، مشکلات عدیده پخش، هزینههای بالای انتشار و کاهش سرانه مطالعه در کشور که طبیعتا نتیجه آن کاهش فروش این مجلات بوده، رسما انتخابهای زیادی برای ادامه انتشار در اختیار آنها قرار نداده است. اگرچه استقلال مالی رسانهها از دولت همیشه یک آرزو بوده، اما در شرایط فعلی امیدداشتن به تحقق این آرزو و به حال خود سپردن اندک نشریات باقیمانده، تنها فرایند زوال آنها را سرعت بخشیده است. وضعیت نشریات دولتی تخصصی و ترویجی نیز از این بهتر نیست. این مجلات نیز به لطف گرفتارشدن در بوروکراسی و سیاستبازی مدیران ناوارد و بیتوجهی سازمانهای دولتی مالک خود، نفس چندانی برایشان باقی نمانده است. بسیاری از این نشریات نیز به بهانههای واهی یا بهکلی در حال تعطیلشدن هستند یا با واگذاری سیاسی به گروههای نابلد به ورطه نابودی شهرت خود کشیده شدهاند. حوادثی که در اوایل مهر امسال برای نشریات همشهری افتاد، نمودی از همین اتفاقات بود. شرایط در دنیای مجازی هم بهتر نیست. خبرگزاریها عملا بهای چندانی به سرویسهای علمی خود نمیدهند. این سرویسها عمدتا به دلیل واگذاری به خبرنگاران ناوارد بازدهی ندارند. درواقع در بسیاری از رسانههای سایبری سرویسهای علمی تبعیدگاه خبرنگارانی است که از سرویسهای دیگر رانده شدهاند و جای دیگری برای کارکردن ندارند. این یعنی بسیاری از سرویسهای بهظاهر علمی ما پر شدهاند از خبرنگاران سیاسی، اقتصادی و... که شاید در گرایش خود حرفی برای گفتن داشته باشند، اما در حوزه علم نه تجربه لازم را برای ادارهکردن این حوزه در کارنامه خود داشتهاند و نه علاقهای جدی برای یادگیری دارند. به علاوه در سیاستگذاری رسانههای مجازی نیز علم همیشه حرف دوم یا سوم را زده است. بهجز یکی، دو مورد، اندک رسانههای علمی که ادعای انتشار اخبار و ترویج علم را دارند نیز در قالبی بسیار ابتدایی، با حداقل هزینه و عمدتا با تکیه بر الگوی ترجمه رسانههای خارجی یا کپی از خبرگزاریهای بزرگتر فعالیت میکنند. این وسط تنها میماند افراد و گروههایی که به صورت آماتوری کار ترویجی علم را در قالب وبسایتها و شبکههای مجازی با هزینه شخصی و بدون حمایت یا آموزشی مناسب انجام میدهند. در این شرایط، پر بیراه نیست اگر بگوییم فقدان انگیزه کافی برای حمایت از ترویج علم، فرهنگسازی آن و فعالیت مروجانش در کشور هر روز بیشتر در حال نشاندادن عوارض ناگوار خود است؛ عوارض ناگواری که در قالب انتشار و پخش فراگیر اخبار نادرست، شایعات رنگووارنگ، رواج خرافه و شبهعلم دیده میشود، عوارضی كه مخصوصا هنگام رخدادن حوادثی ناگوار مانند وقوع زلزله عموما عود میکنند و سپس دوباره پس از گذشت ایام به دست فراموشی سپرده میشوند. وضعیت بیتوجهی به فعالیتهای ترویجی در کشور آنقدر خراب است که اندک روزنامهنگاران و فعالان که هنوز در این حوزه فعال هستند، روزبهروز ناامیدتر از گذشته میشوند. واقعیت تلخ روزگار ما این است که از حوزه ترویج علم در ایران چیز زیادی باقی نمانده است. زوال ترویج علم و روزنامهنگاری علمی هیچوقت خبر خوبی نیست. شاید اگر دولت و مقامهای مسئول، علم و لزوم ترویج عمومی آن را یکی از دغدغههای جدی و نه تبلیغی خود حساب میکردند، وضعیت بهتری داشتیم. ترویج علم فقط یک وظیفه نیست، یک فرهنگ است؛ یکی از اساسیترین پایههای جامعهای ترقیخواه که زوال تدریجی آن تا نسلها گریبان جامعه را خواهد گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.