حيات علمي «كارل ساگان» و دستاوردهاي او
دانشمندي كه مروج علم بود
عليرضا مجيدي
نهم نوامبر (18 آبان) مصادف بود با زادروز کارل ساگان؛ دانشمند و مروج علمِ درگذشته. اگرچه او در سال ۱۹۹۶ فوت كرد، اما هنوز هم تأثیر او و کتابها و برنامههایش ادامه دارد. سری برنامههای تلویزیونی Cosmos: A Personal Voyage او هنوز هم دیدنی است. به گزارش يك پزشك، در سال ۱۹۴۶، وقـتی کـارل ساگان 11 ساله بود، روزی پدربزرگش از او پرسید: «میخواهی چهکاره شوی؟» و او بیدرنگ پاسخ داد: «اخترشناس» و پدربزرگ گفت: «بسیار خوب، اما زندگیات را چطور میچرخانی؟» وقتی کارل به نجوم علاقهمند شد، برای بهدستآوردن آگاهی بیشتر به کـتابخانه عمومی رفت و از کتابدار کتابی درباره ستارگان خواست. کتابدار کتابی درباره جین هارلو و کلاک گیبل (ستارگان سینمای هالیوود) به دستش داد! او گفت: «وقتی کتاب لازم را به دست آوردم و خواندم، دانستم که ستارگان خورشیدهای عظیم دوردسـتی هـستند. این موضوع ذهنم را بیدار کرد. از آن پس گیتی را در همسایگی خویش احساس کردم. آنگاه کوشیدم مجسم کنم چه مسافتی را باید بپیمایم تا خورشید در نظرم همچون ستارهای جلوه کند. نخستین دریافتم را از وسعت گیتی به دسـت آورده بـودم».
او در ۱۶ سالگی با گرفتن یک بورس تحصیلی وارد دانشگاه شیکاگو شد و ۹ سال بعد دکتر در اخترشناسی و اخترفیزیک شد. ساگان نخستین مقاله علمی خود را در ۲۲ سالگی منتشر کرد که مطلبی بود راجع بـه تـابش و منشأ ژن و در آن گفته میشد ممکن است تابش موجب ترکیب مولکولهای DNA شده باشد. پس از آن نزدیک به ۳۰۰ مقاله منتشر کرد که از آن جمله پیشبینی جالبی در مورد زهره بود. در آن هنگام دانشمندان زهره را خواهر دوقـلوی زمـین مـیدانستند، با آبوهوای مساعد، ولی تـابشهای گـسیلشده از ایـن سیاره از دمای اسرارآمیز بسیار زیادی حکایت میکرد. ساگان اظهار کرد که جو مرکب از دیاکسیدکربن و بخار آب در زهره، گرمای خـورشید را جـذب مـیکند و یک «اثر گلخانهای» پدید میآورد و دمای سطح سـیاره را خـیلی بیش از زمین بالا میبرد. این پیشبینی را ماهوارههای زهرهنشین شوروی تأیید کردند، چون ثابت شد که دمای سطح زهـره بـه ۴۸۰ درجـه میرسد و این برای ذوبکردن سرب کافی است. او همراه با یـکی از شاگردان پیشین خود به نام جیمز پولاک توضیح تازهای در مورد تغییرات رنگ متناوب در سطح مریخ عرضه کرد. قبلا اظـهار مـیشد ایـن تغییر رنگ مربوط به تغییرات فصول و سبز و زردشدن رستنیها در این سـیاره اسـت، ولی این دو دانشمند گفتند این تغییر رنگ مربوط به توفانهای گردوغباری است که از بادهای سـهمگین پدیـد مـیآید. سالها بعد، عکسهای دقیق این مطلب را ثابت کرد. ساگان در دانشگاههای معروف، از جـمله برکلی، هـاروارد و کـورنل تدریس کرد و سخت مورد علاقه دانشجویان قرار گرفت. جلسات سخنرانی او چنان شلوغ بود کـه بـرخی هـمکارانش به آنها «سیرک ساگان» لقب داده بودند. او در مورد بشقابپرندهها و حیات فرازمینی سخن میگفت و امکان آن را بررسی میکرد. او عقیده داشت «هیچ مطلب علمیاي نیست که نتوان آن را برای مردم عادی توضیح داد». سـاگان در دانـشگاه کـورنل در آزمایشگاهی به کار پرداخت که در مورد چگونگی پیدایش شالوده زندگی- اسیدهای آمینه، پروتئینها و DNA در روی زمـین مـطالعه میکرد. او همراه با شکلوفسکی - دانشمند شوروی- زندگی هوشمند در گیتی را نوشت که شاید هـنوز بـهترین کـتاب در زمینه زندگی در خارج از زمین است. از سایر آثار او میتوان ارتباط کیهانی، اژدهایان بهشت، مغز بروکا و کـیهان را نـام برد. در سال ۱۹۷۳ شبکه تلویزیونی cps او را به یک بـرنامه تـلویزیونی بـرای معرفی کتابش به نام ارتباط کیهانی دعوت کرد. او در برنامه بعدی درباره پیـدایش گـیتی چنين گفت: «15 میلیارد سال پیش گیتی تودهای بیشکل بود. در آن زندگی نبود. تاریکي بر هـمهجا گـسترده بود». وقتی برنامه ساگان به پایان رسید، يكي از مفسران گفت امشب صد هزار نوجوان آرزو کـردند در آیـنده اخترشناس شوند. از آن پس او به تهیه سـریالهای تـلویزیونی و شـرکت در نمایشها پرداخت. در سال 1997 فيلم «تماس» (Contact) بر اساس رماني كه توسط كارل ساگان نوشته شده بود، به كارگرداني رابرت زمکیس ساخته شد. ستارههایی مانند جودی فاستر، متیو مککانهی، جیمز وودز و جان هارت در اين فيلم كه در دسته فیلمهای علمی- تخیلی است، شركت داشتند. در پایان پیشنهاد میکنم وقتی برای دیدن سری مستند علمی Cosmos او کنار بگذارید که ۱۳ قسمتی است و خوشبختانه زیرنویس فارسی هم شده است. ساگان صدای دلنشینی داشت که ضمن بیان ساده مفاهیم علمی، حالتی شاعرانه و پر از شور داشت و دیدن این سری مستند را همین صدا بسیار جذاب میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.