شکلهای زندگی: به مناسبت انتشار «بورژوا در میانه تاریخ و ادبیات»
بورژوا خاکستری است
نادر شهریوری (صدقی)
هنگامی که از ایبسن پرسیده میشود چرا اسم نورا را که اسمی ناآشنا برای مردم نروژ است، برای شخصیت اول «خانه عروسک» انتخاب کرده، میگوید نام مادربزرگش را که ایتالیایی بود، بر روی آن شخصیت گذاشته است و در مقابل این پرسش که چرا این موضوع اثری از خود در نمایش باقی نگذاشته، با تعجب میگوید: ولی حقیقت به جای خود باقی است. به نظر ایبسن اگرچه کنش «خانه عروسک» در نروژ اتفاق میافتد؛ اما موضوع آن میتواند در ایتالیا و اساسا در همه جای جهان رخ دهد؛ زیرا حقایق به جای خود باقیاند. جهانی که ایبسن آن را در نمایشنامههای خود به نگارش درمیآورد اگرچه جهانی کوچک است اما جهان کوچک، جهان بزرگ را به تمامی در درون خود به نمایش درمیآورد. جهانی که ایبسن به نمایش درمیآورد جهان بورژواهاست، او نویسنده درخشان بورژوازی است، ایبسن پدیده بورژوا را محور آثار خود قرار میدهد. در شرایطی که به واسطه ظهور نیروهای اجتماعی نو و ایضا اتحادیههای کارگری، احزاب سوسیالیستی و همینطور ایدههای غالب آنارشیستی اروپا و جهان چهرهای دیگر به خود میگیرد و شخصیتهای تازهای به منصه ظهور میرسند ایبسن جز به شخصیت بورژوا به چیز دیگری نمیپردازد. در ایبسن «هیچ کارگری وجود ندارد»1 و ادبیات او بیان هیچ تنشی میان کار و سرمایه نیست که بالعکس آنچه ایبسن به آن توجه نشان میدهد، تناقضات درونی بورژوازی است. او به چهره بورژواها مینگرد، تنوع آنان را درمییابد، هویت اجتماعیشان را محرز میکند، صاحبان صنایع، بازرگانان، بانکداران، حقوقدانان، کارمندان، کشیشان و هنرمندان و... نمونههایی از تنوع بورژوازیاند که ایبسن آنان را زیر ذرهبین دقیق خود میبرد. وقتی ایبسن از بورژوازی سخن میگوید، از منطقهای خاکستری میگوید که محل تردد بورژوازي و میدان مانور بورژواها با جهان پیرامون خود است. منطقه خاکستری اسمی بامسماست، فیالواقع منطقهای غیرمتعارف، سایهدار و ناپایدار است، بیش از آن ناپایدار است که بتوان آن را به وضوح دید و شفافیت آن را دریافت. «مه یا ابهام برخاسته از مبادلات مالی، دادههای غیرشفاف، شبکه معاملاتی غیرشفاف، بانکداری در سایه که ابهام و فضای خاکستری را تکرار میکنند».2 به نظر فرانکو مورتی شناسایی منطقه خاکستری «روشنبینی بزرگ ایبسن در مورد زندگی بورژوایی است».3 چیزی که ایبسن را به منطقه خاکستری میکشاند وجود چیزی مشکوک و مبهم است که در سایه به چشم نمیآید اما ابهام بورژوازی از قضا برگ برنده و نقطه قوت آن است. ورله در «مرغابی وحشی» نمونهای از فعالیت و تلاشهای «فرد بورژوا» در جهان خاکستری است. در گذشته ورله چیزی مشکوک و یا دقیقتر گفته شود چیزی خاکستری وجود دارد، سالها پیش دوست و شریک تجاری او سروان ايكدل به جرم قطع غیرقانونی درختان پارک ملی که تحت مالکیت دولت قرار داشته از موقعیت مالی و مقام سروانی خلع میشود اما ورله پای خود را از آن معرکه بیرون میکشد و از مهلکه میگریزد. پس از آن کار و درآمدش رونق میگیرد و به همان اندازه که ورله کامیاب میشود ايكدل نابود میشود. به یک تعبیر «ابهام خاکستری» نقطه عطف زندگی ورله میشود، از آن پس این کامیابیهای پیاپی است که به سراغش میآید، ورله دیگر موقعیت خود را تثبیتشده مییابد. او سرپرستی مایملک خویش و از جمله معادن را به دست پسر خویش میسپرد و درصدد برمیآید تا به موقعیت خانوادگی خود نیز سروسامان دهد و با بیوه زیبارویی به نام سوربی که کدبانوی خانه خود است ازدواج کند. تمامی این کامیابیها به خاطر همان قضیه مشکوکی است که در سایه و یا در همان منطقه خاکستری رخ داده است. از آن قضیه مشکوک میتوانیم به عنوان رخدادی آغازین در زندگی فرد بورژوا یاد کنیم، رخدادی که همچون هر رخداد دیگر تکرارنشدنی است. در این میانه تنها کسی که به واسطه تأملات اخلاقی معذب است گرگیرش فرزند ورله است که درصدد برمیآید پرتویی بر منطقه کدر و خاکستری بتاباند. او که خروج ناگهانی ايكدل از صحنه و نابودشدنش را مبهم مییابد در صدد رفع ابهام از بورژوازی برمیآید. گفتوگوی پسر با پدر خویش در این نمایش قابل تأمل است. «گرگیرش: بالاخره دوتاییتون توی اون معامله بزرگ الوار شریک بودین ورله:... من از کارایی که سروان ایکدل اون بالا میکرد خبر نداشتم. گرگيرش: ظاهرا سروان ايكدل بوده كه نميدونسته اونجا داشته چي كار ميكرده. ورله: شايد اينطور باشه، ولي واقعيت اينه كه اون محكوم شد و من تبرئه. گرگيرش: او... آره... ميدونم كه اونا هيچ مدركي عليه تو پيدا نكردن. ورله: تبرئه يعني تبرئه. چرا داري اين ماجراي قديمي و دردناك رو از نو زنده ميكني؟»4. «تبرئه يعني تبرئه» و يا به عبارتي «تبرئه، تبرئه است»5؛ اين پاسخ نهايي ورله به پسرش است. در اينجا ورله به قانون استناد ميكند كه بهواسطه آن خود را مبري از هر كيفري ميداند. او از پسرش ميخواهد كه به هرگونه تلاش براي رفع ابهام كه به نقطه آغازين و مشكوك اوليه برميگردد پايان دهد. در اين شرايط است كه گرگيرش درمييابد كه قانون ميتواند بيانگر عدالت نباشد و در نقطه مقابل اخلاقي قرار گيرد كه او خود را پايبند به آن ميداند. در اينجا قانون به مانع اصلي براي اجراي عدالت بدل ميشود و صرفا مفهومي صوري و فرمال پيدا ميكند كه فاقد شفافيت است. به عبارتي دقيقتر قانون خود به منطقه خاكستري بدل ميشود. شايد هيچ نويسندهاي همچون ايبسن چنين ريشهاي (راديكال) فرماليسم نهفته در جهان بورژوازي را آشكار نكرده باشد. ايدههاي ايبسني بهويژه اكنون نيز قابلتأمل است. «او پيششرط كاميابي بورژوايي را آميزهاي از غيراخلاقي بودن و قانوني بودن ميداند».6 ايبسن ميان قانون و اخلاق فرقي اساسي قائل ميشود. از نظرش نهتنها ميان اين دو مقوله تفاوت وجود دارد كه در مواردي اين دو در نقطه مقابل هم قرار ميگيرند. به نظرش قانون به مثابه امري فرمال نميتواند بيانگر تماميت زندگي باشد و فرماليسم نهفته در آن گاه در مقابل اخلاقي قرار ميگيرد كه به مثابه امر كانتي از درون سر برميآورد. مورتي براي روشنتركردن ايدههاي ايبسن مثالي ديگر ميآورد، او اينبار ايبسن را در رمان «ميدل مارچ» اثر اليوت جستوجو ميكند. در اين رمان باز با ابهامي خاكستري مواجه ميشويم. اين ابهام، در همان آغاز رخ ميدهد. بولستروِ بانكدار در «ميدل مارچ»، همان كاري را انجام ميدهد كه ورله در حق رفيق و شريك تجارياش انجام ميدهد. او ارث و ميراث مادر و بچهاي را از چنگشان درميآورد، در اينجا يك بانكدار مسيحي واقعي را در منطقه خاكستري ميبينيم، اين نقطه عزيمت ابهام بورژوازي است. در اين ابهام باز كاري غيراخلاقي صورت گرفته است؛ بانكدار سعي ميكند آن را همچون ورله به ياد نياورد و كماكان در هالهاي از ابهام پنهان ميكند. اما درعوض ميكوشد در ژست و فرم مسيحي و نيكوكارانه خود مانور دهد. «چه كسي بهتر از آنچه او در نظر داشت از پول و جايگاه استفاده ميكرد؟ چه كسي ميتوانست در تنفر از خويشتن و ستايش مشيت خداوندي از او پيشي بگيرد؟»7 ابهام نهفته در ذات قانون حتي با رعايت نكات ايمني از قبيل اتخاذ ژستي مقبول منتهي به رفع ابهام از قانون نميشود. در اين موارد قانون، زندگي را به فرماليسمي مكانيكي فروميكاهد و درهرحال جنبههاي واقعي و گاه بالنده آن را ميخشكاند. «خانه عروسك» مشهورترين نمايشنامه ايبسن باز همين مضمون را پي ميگيرد. در اين نمايش قانون نقطه مقابل اخلاق قرار ميگيرد، نورا در كنشي اخلاقي تلاش ميكند امضاي پدرش را روي برگه بهادار جعل كرده و آنگاه پولي فراهم آورد و با آن پول، شوهر بيمارش را براي درمان به خارج ببرد. كار نورا اگرچه غيرقانوني است اما به لحاظ اخلاقي شأني بالاتر پيدا ميكند. «فني بودن جرم وي و انگيزه سخاوتمندانهاش ميتواند در تئاتر از او چهرهاي تقريبا معصوم به وجود آورد»8. اخلاقي بودن كنش نورا كه با ريسكي تمامعيار همراه است در مقابل قانونمداري خشك و رسمي توروالد قرار ميگيرد و در نهايت، كار به جديتي حزنآور كشانده ميشود. «در پرده آخر هنگامي كه توروالد ميگويد: آدم هيچوقت آبروي خودش را به عشق نميفروشد، نورا به درستي و با ايماني تزلزلناپذير پاسخ ميدهد: چطور ميليونها زن اين كار را كردهاند؟»9 عشق نورا باعث ميشود كه او از خود و آبروي خودش بگذرد اما جهان در هيئت شوهرش او را واميدارد واقعبين شود و آبروي خودش را به عشق نفروشد. «جديبودن» و «واقعبيني» واژگان مهم بورژوايياند: «جدي همان واژه مهم بورژوايي، به معناي بيروح و نيز به معناي حسابشده، متمركز، دقيق است».10 توروالد بهعنوان فرد بورژوا به نورا سبك معين و دقيقي از زندگي ارائه ميدهد درحاليكه نورا روح زندگي را طلب ميكند. پينوشتها: 1، 2، 3، 5، 6، 7، 10. «بورژوا در ميانه تاريخ و ادبيات»، فرانكو مورتي 4. «مرغابي وحشي»، ايبسن، ترجمه بهزاد قادري 8. «ايبسن»، حسين ملكي 9. «خانه عروسك»، ايبسن، ترجمه اصغر رستگار
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.