|

فردوسي در پنج گفتار

ما را به سخت‌جاني خود اين گمان نبود

شرق: «سراينده كاخ نظم بلند: پنچ گفتار در زمان و زندگاني فردوسي» عنوان كتابي است از مهدي سيدي كه اولين‌بار در سال 1371 منتشر شد و به‌تازگي چاپ دوم آن همراه با برخي تغييرات توسط نشر ني منتشر شده است. اولين تغييري كه در چاپ دوم كتاب ديده مي‌شود، حذف عنوان «سراينده كاخ نظم بلند» است و كتاب در چاپ جديدش با عنوان «پنچ گفتار در زمان و زندگاني فردوسي» منتشر شده است. جز اين، در اين بيست‌وشش‌سالي كه از چاپ اول كتاب مي‌گذرد، اتفاقات مهمي پيرامون «شاهنامه» و فردوسي‌شناسي افتاده كه يكي از مهم‌ترين آنها انتشار «شاهنامه» با تصحيح جلال خالقي‌مطلق بوده است و ديگري انتشار «سرچشمه‌هاي فردوسي‌شناسي» محمدامين رياحي. در اين مدت همچنين اديبان و فردوسي‌شناسان زيادي يادآوري‌ها و نقد و نظرهاي خود را درباره كتاب سيدي بيان كرده‌اند و از اين‌رو در چاپ دوم كتاب اصلاحاتي صورت گرفته است. در چاپ اول كتاب، ارجاعات «شاهنامه» بر اساس تصحيح ژول مول بود اما در چاپ جديد تصحيح خالقي‌مطلق مبنا قرار گرفته است. رسم‌الخط كتاب نيز اگرچه به همان صورت پيشين باقي مانده اما در برخي موارد در رسم‌الخط نيز تغييراتي اعمال شده است. در محتواي كتاب اما تغييري ديده نمي‌شود و سيدي در اين مورد در مقدمه كوتاهش بر چاپ دوم كتاب نوشته:‌ «پيداست كه هيچ مولفي نيست كه حتي يك‌ سال پس از نوشتن و چاپ اثرش، نظر و اصلاح نويني نداشته باشد. در نتيجه اگر قرار بود پس از 26 سال در متن كتاب تجديدنظر شود با اثر تازه‌اي روبه‌رو مي‌شديم. بدين سبب تقريبا در محتواي كتاب اعمال‌نظر جديد نشد.» پس از چاپ اول كتاب چهره‌هايي چون ذبيح‌الله صفا، محمدعلي اسلامي‌ندوشن و محمدامين رياحي دستنوشته‌هايي را خطاب به مهدي سيدي نوشتند و در آن نظرشان را درباره اين كتاب بيان كردند. اين سه متن كوتاه در ابتداي چاپ دوم اثر به چاپ رسيده؛ در بخشي از متن محمدامين رياحي كه به تاريخ 27 آبان 1371 نوشته شده چنين آمده: «...كتاب حضرتعالي را فقط به عنوان اين‌كه مرحمتي مولف و مظهر لطف دوست نويافته‌ايست به دست گرفتم. اما از همان آغاز كتاب، نثر نغز و لطيف و استوار شما بر دلم نشست و در حال بيماري كه توان خواندن هيچ چيزي را ندارم آن را با لذتي وصف‌ناپذير تا پايان خواندم و مثل شربت شفابخشي نوشيدم و ميان جانش نهفتم كه با چنين گنجي به هيچ خازن نتوانم اعتبار آورد. روش تصحيح تحقيق و ديد و نگرش تازه و قدرت استنباط جنابعالي و نكته‌هاي صحيح و تازه‌اي كه يافته‌ايد و بيان كرده‌ايد، و عشق به ايران و فرهنگ ايراني كه در سراسر كتاب موج مي‌زند تحت‌تاثيرم قرار داد.» آن‌طور كه از عنوان «پنچ گفتار در زمان و زندگاني فردوسي» برمي‌آيد، اين كتاب در پنج گفتار نوشته شده و گفتار اول با نام «ما را به سخت‌جاني خود اين گمان نبود»، به روزگار فردوسي و وضعيت ايران در سده‌هاي چهارم تا هفتم پرداخته و زندگي فردوسي را از تولد تا آغاز به نظم شاهنامه بررسي كرده است. گفتار دوم كتاب با عنوان «مهتر حاميان فردوسي»؛ به حوادث سال‌هاي 7-371، رسالت ملي و فرهنگي خانواده عبدالرزاق و آراي ديگران درباره مهتر حاميان فردوسي مربوط است. سومين گفتار كتاب، «فردوسي و سلطان محمود» نام دارد و يكي از خواندني‌ترين بخش‌هاي كتاب است. گفتار چهارم و پنجم كتاب نيز «دلاور سپهدار طوس» و «گرگ پير» نام دارند. اسلامي‌ندوشن در متنش كه پيش‌تر به آن اشاره شد، نوشته كه فصل مربوط به فردوسي و محمود بسيار مورد توجه‌اش قرار گرفته و همچنين اشاره كرده كه او نيز همين نتيجه‌گيري را در «سرو سايه‌افكن» داشته است. در بخشي از سومين گفتار كتاب كه به فردوسي و سلطان محمود مربوط است مي‌خوانيم: «از مجموع اظهارات فردوسي درباره خود و رابطه‌اش با سلطان محمود غزنوي، و هم از ساير رواياتي كه طي قرون متمادي در اين باره قلمي شده است چنين برمي‌آيد، كه هرچند روايت فردوسي شامل بعضي اطلاعات جزئي نيست اما مستندترين و مشروح‌ترين منبع درباره شاعر حماسه‌سراي ايران همان اظهارات خود او در شاهنامه است، به شرطي كه از تاريخ عصر فردوسي و به خصوص وقايع سلطنت محمد غزنوي هم به‌طور جدي براي فهم اظهارات شاعر كمك گرفته شود. اما ساير روايات، علي‌رغم همه شرح و بسط‌ها و توصيف و تبيين جزئيات، متاسفانه ريشه در واقعيت ندارد و بيشتر به توهم و خيال متكي است. چراكه به دليل كم‌لطفي و بي‌عنايتي سلطان محمود غزنوي به شاعر حماسه‌سرا، مورخين قرن پنجم، ‌مثل عتبي، گرديزي، و بيهقي كه عمدتا محمودي بوده‌اند به شاعر توجه نكرده و احوال او را مكتوم گذرانده‌اند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.