اروپا و دوراهي حرف و عمل
غلامرضا نظربلند . اقتصاددان
اين روزها جامعه اروپايي در پي يافتن مکاني است تا سازمان اداري سازوکار موسوم به «گذرگاه ويژه مالي» (اسپيوي spv) را در آنجا مستقر کند. تاکنون سه کشور اروپايي امضاکننده برجام، آلمان، بريتانيا و فرانسه نشان دادهاند که تمايلي به ميزباني ندارند؛ بنابراین آنها به ديگر کشورهاي عضو جامعه متوسل شدهاند تا اين ميهمان تاکنون ناخوانده را پذيرا شوند. از سه کشور مورد مراجعه، اتريش و لوکزامبورگ پذيرش ندادهاند و بلژيک تاکنون اعلام موضع نکرده است؛ هرچند که برخي گمانهزنيها از تمايلنداشتن آن کشور به اين کار حکايت ميکند.
اينکه چرا سه کشور اصلي جامعه اروپايي از رفتن زير بار مسئوليت ميزباني شانه خالي کردهاند، محل سؤال است. دراينميان شايد بتوان عذر بريتانيا را به دو دليل مستقلبودن آن کشور از حوزه پولي يورو و گذراندن دوره خروج از جامعه (برگزيت)، موجه دانست؛ اما درباره دو کشور ديگر، همين اندازه هم توجيه وجود ندارد. آلمان، نهتنها غول صنعتي اروپا است؛ بلکه از بهترين زيرساختهاي مالي، بهويژه در حوزه پولي و بانکي برخوردار است. استقرار بانک مرکزي اروپايي را بايد به اين دليل دانست. فرانسه هم هرچند که به اندازه آلمان توانمند نيست؛ ولي از ظرفيتهاي ديگري برخوردار است که در مجموع چيزي از آلمان کم نميآورد. نپذيرفتن مسئوليت ميزباني گذرگاه ويژه را بيشتر بايد به حساب مخاطره اخلاقي (moral hazard) گذاشت. اين ناهنجاري به اين مفهوم است که هرکس با فرافکني، مسئوليت کار را به گردن ديگري مياندازد و بهاینگونه به ايجاد چرخهاي نامطلوب دامن ميزند. چنين چرخهاي چون بازتوليد ميشود، حد يقفي نيست و از قضا تالي فاسد آن بيشتر دامن فرافکنان اوليه و اصلي را ميگيرد. اين گزاره درباره کشورهاي اروپايي امضاکننده برجام کاملا صادق است؛ بهطوريکه اگر سازوکار مدنظر جامعه اروپايي مبني بر مقابله با تحريمهاي غيرقانوني آمريكا عليه ايران اجرائي نشود، تقصيرات را متوجه آن سه کشور ميکند. درست است که اصولا سياست با صبوري عجين است و سياستورز را با تعجيل ميانهاي نيست؛ اما ميدانيم که امتناع يک طرف از تعجيل نبايد به گونهاي باشد که طرف ديگر آن را به مسامحه و تعلل تعبير کند. اين مسئله درباره رويکرد جاري جامعه اروپايي درباره ايران صادق است. نهاد اروپايي مزبور از زماني که ترامپ کشورش را از برجام خارج کرد، فرصت داشته تا زمینههاي حقوقي و مالي لازم را براي دورزدن تحريمهاي يکجانبه آمريكا عليه ايران فراهم کند. همانطور که در يادداشت قبلي گفتيم، هماکنون زمینه حقوقي فراهم است و آنچه باقي مانده، زمینه مالي است که قرار شده در قالب گذرگاه ويژه مالي ساخته شود. راهاندازي اين گذرگاه گویی قدري زمانبر است؛ اما از نظر فني و تکنيکي کاملا انجامشدني است؛ بنابراين از اين نظر هم با مشکلي مواجه نيست. صحهگذاشتن به زمانبري اشارهشده فقط درباره جهات فني مصداق دارد و جهات ناظر به اراده سياسي را در بر نميگيرد. اين موضوع به آن معنا است که اعمال اراده سياسي زمانبر نيست. ازاينرو اسکان گذرگاه ويژه چون فينفسه امري تکنيکي نيست، نبايد به درازا بکشد؛ اما واقعيت موجود با حقيقت موضوع يکي نيست. منطبقنبودن واقعيات با بايدها چنانچه به ساير تمهيدات لازم براي اجرائيکردن اسپيوي سرايت کند، ميتواند به معناي تعلل جامعه اروپايي در انجام تعهدات برجامي خود تعبير شود. گمان ميرود اين تعللورزي معلول اتخاذ سياست صبر و انتظار (wait and see) از طرف آن جامعه باشد تا اين نهاد اروپايي به این وسيله امکان يابد تا با پايش تحولات و رويدادهاي آينده، ميزان موفقيتآميزبودن اجراي تحريمها را بسنجد و براساس نتيجه، موضع مناسب اتخاذ کند. افزون بر اين ميتوان احتمال داد اروپا درصدد است تا با نگاهي فرابرجامي، همه مسائلي را که با ايران دارد، مانند مباحث و موضوعات حقوق بشر، موشکي و حضور در منطقه، بهويژه سوريه، روي ميز بگذارد و راجع به آنها وارد مذاکره با تهران بشود و متناسب با نتايج حاصل، الگوي رفتاري نهايي خود را تنظيم کند. جامعه اروپايي محق است در امور داخلي خود هر رويکرد و سياستي را که صلاح ميداند، اتخاذ کند؛ اما هر کجا پاي مصالح و منافع ديگران در ميان است و به تعهدات آن جامعه در قبال ديگران مربوط است، اين ديگراناند که حق دارند مطالبهگري کنند و درصدد احقاق حقوق حقه خود برآيند. اروپا حتي به اذعان خود، متعهد به برجام است و حداقل تا وقتي که ايران از اين توافقنامه خارج نشده، تعهد مزبور به قوت خود باقي است و علاوه بر اين، چون باز هم به اذعان خود، حفظ برجام به دلايل امنيتي در جهت منافع آن است، لذا از اين حيث هم وامدار ايران است که موجب تأمين اين امنيت است.
مضافا، سران اروپا حتما ميدانند اگر در هفتههاي اخير توانستهاند صداي خود را بلند کنند و حتي با سخنگفتن از ضرورت ايجاد «ناتوي اروپايي»، از خطقرمزهاي پررنگ با آمريكا عبور کنند، به برکت اتخاذ موضعي مستقل از شريک بزرگ آتلانتيکي خود در قبال برجام بوده است. از سوي ديگر، برخورد شاذ آمريكا با جامعه اروپايي ناظر بهسخرهگرفتن يورو و سازوکار موردنظر اين اصليترين نهاد اروپايي در مقابله با اعمال تحريم عليه ايران را بايد ناشي از جديت و اهميت سازوکار مزبور و نقش بالقوه اروپا در بههمزدن يکجانبهگرايي کور آمريكا دانست. خلاصه کلام آنکه، جامعه اروپايي با اتخاذ موضعي اختلافي با شريک بزرگ خود درخصوص مهمترين توافقنامه بينالمللي چندجانبه دهه اخير (موسوم به برجام)، بر سر دوراهي سرنوشتسازي قرار گرفته است. يکي از اين راهها، «دررو» و ديگري «بنبست» است. راه نخست، راه راحتي است چراکه حرفدرماني ميکند، ليکن خاصيتي بيشتر از خاصيت باد ندارد که به هر قفلي راه مييابد ولي هيچيک را نميگشايد. راه دوم، قطعا به راحتي راه نخست نيست، اما موجب گشايش است و وفق ادبيات حاکم بر سپهر سياست، ارزشافزوده در پي دارد. اين راه مستلزم عمل است. اروپا اگر ميخواهد بازگشت به خويشتن کند و شوکت گذشته خود را بازيابد، لازم است از تهديدات جاري آمريكا فرصت بسازد و با عبور از مشکلاتي که به سراغش آمده، جايگاه ازدسترفته خود را بازيابد. همراهي با ايران به عنوان نيرويي متوازنکننده (balancer) و به قولي، پادشاهساز (kingmaker) قطعا به اروپا کمک ميکند به چنين مرتبهاي دسترسي پيدا کند. ضمنا قاره سبز با انجام تعهدات برجامي خود نشان خواهد داد که به هنجارهاي حقوقي بينالمللي گردن مينهد و اصولي و حتي حرفهاي به معناي راستين خود، سياستورزي ميکند. ايران با همه گرفتاريها و حتي برخي کژيها و ناراستيها و ناهنجاريها که يا ساختاري است يا عارض وجود آن شده، همچنان چون فيل ميماند. فيل را چند ضربه کارد و چند گلوله آتشين کارساز نيست. اگر در اين مقال ميگنجيد، به تشريح جزئيات اين شبيهسازي ميپرداختم و مؤلفههاي تابآوري را برميشمردم. اروپا براي راستيآزمايي اين ادعا ميتواند فقط به عنوان نمونه به سخنان روز سهشنبه 13 نوامبر 2018 مشاور امنيت ملي ترامپ در سنگاپور مراجعه کند که اظهار کرد: «ما ميخواهيم فشار تحريمها را روي ايران دوچندان کنيم تا اين کشور تسليم شود. به گمان ما ايران واقعا تحت فشار است و بايد آنها را بهشدت بچلانيم. به قول انگليسيها، طوري آنها را بچلان که صداي قرچقروچ هستهاش درآيد» و آن را با نطق او در کنگره تابستاني باند رجوي در جولاي 2017 در پاريس مقايسه کند که جمله آخر آن اين بود: "And that's why, before 2019, we here will celebrate in Tehran!" / و به اين دليل است که ما قبل از شروع سال 2019 در تهران خواهيم بود و (بهقدرترسيدن مريم) را جشن ميگيريم». در اين هفتههاي پاياني سال 2018 وعده کذايي عنصر تندرو کاخ سفيد نهتنها تحقق نيافته، بلکه عنان از کف وعدهدهنده هم ربوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.