|

یادداشتی درباره ۱۰۰سالگی تئاتر کودک و نوجوان ایران

آموزش با بازی

حسین فدایی ‏حسین

به استناد مدارک و شواهد موجود، جبار عسگرزاده که بعدها به «باغچه‌بان» معروف شد، در سال 1298 در مدرسه‌ «احمدیه» مرند نمایش‌نامه‌ «خُرخُر»، تألیف خودش را با کودکان این مدرسه روی صحنه می‌برد. بنا بر ‌گفته‌ خودش و به استناد نقل‌قول‌هایی از فرزندانش که بعد‌ها عنوان شده است، به‌ نظر می‌رسد این نمایش مانند سایر نمایش‌نامه‌هایی که بعدها در تبریز و سپس در شیراز خلق می‌کند، به وسیله‌ خود او صحنه‌آرایی شده و در ضمن، لباس‌های نمایش به وسیله‌ همسرش «صفیه میربابایی» طراحی و دوخته شده است. اشعار نمایش را خودش گفته و برای آنها آهنگ ساخته و باز با کمک همسرش که با موسیقی آشنا بوده و تار می‌نواخته، با بچه‌ها هم‌خوانی و اجرا شده است. این امر نشان می‏دهد جبار باغچه‌بان قبل از سال 1298 تئاتر می‌دانسته، در ادبیات کودکان تجربه داشته و به توانایی خود در خلق نمایش‌نامه برای کودکان ایمان داشته است. فعالیت‌های باغچه‌بان در استفاده از بازی‏های نمایشی برای آموزش به آنها در نوع خود بی‌نظیر است. روش آموزش او در حساب و ریاضی نیز همراه با بازی‌ است. کودکان اغلب درخصوص موضوعات درسی نقاشی می‌کشند و هرکدام برداشت‌های خود را از موضوع موردنظر، در نقاشی نشان می‌دهند. مشارکت کودکان در تهیه‌ ماسک و صورتک انواع حیوانات و حشرات، علاوه‌‏بر سرگرمی، به آنان درخصوص زندگی و رفتار جانوران آموزش می‏دهد. باغچه‏بان در شیوه‏ منحصربه‌فرد خود که پایه در فطرت کودکانه دارد، بی‏آنکه آزادی و رهایی آنان را محدود کند، آموزش را با بازی و فعالیت کودکان درهم می‏آمیزد. به بیانی دیگر می‏توان گفت باغچه‏بان از تمامی فعالیت‏های موردعلاقه‏ کودکان در مسیر آموزش و آموختن بهره می‏گیرد. او برای ارتباط با کودکان، به زبان آنان که بسیار با آن آشناست، سخن می‏گوید و رفتار و کردارش را همانند یک کودک، با بازی و فعالیت خلاق تلفیق می‏کند. او برای کودکان شعرها و داستان‏های موردعلاقه‏شان را می‌خواند، با آنها بازی می‏کند و از فعالیت‏هایی مثل نقاشی و نمایش که بسیار مورد توجه و علاقه‏ کودکان است برای آموزش به آنها استفاده می‌کند. به‏کارگیری تخیل و استفاده از قوه‏ ابتکار و خلاقیت از مهم‌ترین ویژگی‏های روش آموزشی باغچه‏بان است. او اغلب از امکانات موجود کلاس درس مثل میز و نیمکت، در و پنجره‌ها و حتی خود دانش‏آموزان برای آموزش آنان استفاده می‌کند. آگاهی او به اهمیت بازی و فعالیت‏های خلاق مانند نقاشی، کاردستی و نمایش در آموزش کودکان، به‌خوبی از روش‌های خلاقانه‌ آموزشی‌اش نمایان است. به‌این‌ترتیب آثار نمایشی باغچه‌بان در جایگاه خود، نمونه‏ بارز روشی ساده و فراگیر است که حدود یک قرن پیش توسط این انسان شریف آغاز شد و تحولات زیادی در دیدگاه آموزشی‌وپرورشی کشور ما به وجود آورده است. از جمله‏ این تحولات می‏توان تأثیر شیوه‏ او را در برخی نهاد‌های آموزشی و تربیتی، به‌ویژه کانون پرورش فکری کودکان به‌خوبی مشاهده کرد؛ شیوه‏ای که حدود نیم‌‏قرن بعد در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای آموزش مربیان و آغاز جریان تئاتر نوین ایران به کار گرفته شد و بعدها عنوان «نمایش خلاق» و «تئاتر خلاق» را به خود گرفت، هرچند برگرفته از سرمشق‏ها و برخی آموزه‏های غربی بود، اما شباهت بسیار زیادی به روش‏هایی داشت که باغچه‏بان سال‏ها قبل در مدارس آن زمان به‌ کار گرفته و تجربه کرده بود. چه‏بسا استقبال اولین مربیان آموزش‏دیده در کانون پرورش فکری از این شیوه‏ آموزشی تئاتر و سرعت توسعه و گسترش فعالیت‏های نمایشی خلاق در سراسر کشور که آثار و تبعات آن به نسل کنونی هم سرایت کرده است، ریشه در آموزه‏هایی داشته باشد که بذر آن را یک قرن پیش معلم و مربی خلاق کودکان، جبار باغچه‏بان، در دل فرهنگ‌ و هنر این کشور کاشته بود. امید است اکنون که در آستانه‏ صدمین سال اجرای اولین تئاتر کودکان در ایران توسط جبار باغچه‏بان قرار داریم، با تأمل در اندیشه‏ها و افکار متعالی و روش‏ها و شیوه‏های خلاقانه و مؤثر این معلم بزرگ، به تبیین راه و روشی نو مبتنی‏‌بر پیشینه‏ غنی فرهنگی خود برای توسعه و گسترش هنر کارا و مؤثر نمایش در مسیر آموزش و تربیت نسل آینده گام برداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.