یادداشتی درباره ۱۰۰سالگی تئاتر کودک و نوجوان ایران
آموزش با بازی
حسین فدایی حسین
به استناد مدارک و شواهد موجود، جبار عسگرزاده که بعدها به «باغچهبان» معروف شد، در سال 1298 در مدرسه «احمدیه» مرند نمایشنامه «خُرخُر»، تألیف خودش را با کودکان این مدرسه روی صحنه میبرد. بنا بر گفته خودش و به استناد نقلقولهایی از فرزندانش که بعدها عنوان شده است، به نظر میرسد این نمایش مانند سایر نمایشنامههایی که بعدها در تبریز و سپس در شیراز خلق میکند، به وسیله خود او صحنهآرایی شده و در ضمن، لباسهای نمایش به وسیله همسرش «صفیه میربابایی» طراحی و دوخته شده است. اشعار نمایش را خودش گفته و برای آنها آهنگ ساخته و باز با کمک همسرش که با موسیقی آشنا بوده و تار مینواخته، با بچهها همخوانی و اجرا شده است. این امر نشان میدهد جبار باغچهبان قبل از سال 1298 تئاتر میدانسته، در ادبیات کودکان تجربه داشته و به توانایی خود در خلق نمایشنامه برای کودکان ایمان داشته است. فعالیتهای باغچهبان در استفاده از بازیهای نمایشی برای آموزش به آنها در نوع خود بینظیر است. روش آموزش او در حساب و ریاضی نیز همراه با بازی است. کودکان اغلب درخصوص موضوعات درسی نقاشی میکشند و هرکدام برداشتهای خود را از موضوع موردنظر، در نقاشی نشان میدهند. مشارکت کودکان در تهیه ماسک و صورتک انواع حیوانات و حشرات، علاوهبر سرگرمی، به آنان درخصوص زندگی و رفتار جانوران آموزش میدهد. باغچهبان در شیوه منحصربهفرد خود که پایه در فطرت کودکانه دارد، بیآنکه آزادی و رهایی آنان را محدود کند، آموزش را با بازی و فعالیت کودکان درهم میآمیزد. به بیانی دیگر میتوان گفت باغچهبان از تمامی فعالیتهای موردعلاقه کودکان در مسیر آموزش و آموختن بهره میگیرد. او برای ارتباط با کودکان، به زبان آنان که بسیار با آن آشناست، سخن میگوید و رفتار و کردارش را همانند یک کودک، با بازی و فعالیت خلاق تلفیق میکند. او برای کودکان شعرها و داستانهای موردعلاقهشان را میخواند، با آنها بازی میکند و از فعالیتهایی مثل نقاشی و نمایش که بسیار مورد توجه و علاقه کودکان است برای آموزش به آنها استفاده میکند. بهکارگیری تخیل و استفاده از قوه ابتکار و خلاقیت از مهمترین ویژگیهای روش آموزشی باغچهبان است. او اغلب از امکانات موجود کلاس درس مثل میز و نیمکت، در و پنجرهها و حتی خود دانشآموزان برای آموزش آنان استفاده میکند. آگاهی او به اهمیت بازی و فعالیتهای خلاق مانند نقاشی، کاردستی و نمایش در آموزش کودکان، بهخوبی از روشهای خلاقانه آموزشیاش نمایان است. بهاینترتیب آثار نمایشی باغچهبان در جایگاه خود، نمونه بارز روشی ساده و فراگیر است که حدود یک قرن پیش توسط این انسان شریف آغاز شد و تحولات زیادی در دیدگاه آموزشیوپرورشی کشور ما به وجود آورده است. از جمله این تحولات میتوان تأثیر شیوه او را در برخی نهادهای آموزشی و تربیتی، بهویژه کانون پرورش فکری کودکان بهخوبی مشاهده کرد؛ شیوهای که حدود نیمقرن بعد در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای آموزش مربیان و آغاز جریان تئاتر نوین ایران به کار گرفته شد و بعدها عنوان «نمایش خلاق» و «تئاتر خلاق» را به خود گرفت، هرچند برگرفته از سرمشقها و برخی آموزههای غربی بود، اما شباهت بسیار زیادی به روشهایی داشت که باغچهبان سالها قبل در مدارس آن زمان به کار گرفته و تجربه کرده بود. چهبسا استقبال اولین مربیان آموزشدیده در کانون پرورش فکری از این شیوه آموزشی تئاتر و سرعت توسعه و گسترش فعالیتهای نمایشی خلاق در سراسر کشور که آثار و تبعات آن به نسل کنونی هم سرایت کرده است، ریشه در آموزههایی داشته باشد که بذر آن را یک قرن پیش معلم و مربی خلاق کودکان، جبار باغچهبان، در دل فرهنگ و هنر این کشور کاشته بود. امید است اکنون که در آستانه صدمین سال اجرای اولین تئاتر کودکان در ایران توسط جبار باغچهبان قرار داریم، با تأمل در اندیشهها و افکار متعالی و روشها و شیوههای خلاقانه و مؤثر این معلم بزرگ، به تبیین راه و روشی نو مبتنیبر پیشینه غنی فرهنگی خود برای توسعه و گسترش هنر کارا و مؤثر نمایش در مسیر آموزش و تربیت نسل آینده گام برداریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.