|

به مناسبت صدمین سال تولد تئاتر کودک ایران

باغچه‌های ما تشنه‌اند، به یاری باغچه‌بانان بشتابید

مسلم قاسمی. مدرس، پژوهشگر و کارگردان

این روزها در فضای تئاتری کشور، به‌ویژه در مراسم گوناگونی که به پاس بزرگداشت و یاد معلمی بزرگ و عاشق و باغچه‌بانی مهرپرور در جریان است، صحبت از یک قرن قدمت نمایش دانش‌آموزی و تئاتر کودک در این مرزوبوم است. صحبت از انسانی فداکار و خلاق است که زندگانی خود را در گرو آینده‌سازان این مرزوبوم نهاده و کلاس درسش، با اتاق خوابش یکی بوده و در این فضای کوچک دنیای بزرگی را برای کودکان مدرسه‌اش ایجاد کرده و با وجود تنگناها و تنگ‌چشمی‌ها و تنگ‌ذهنی‌ها و تحجر زمانه خود لحظه‌ای از پای نیفتاده و از آبیاری باغچه علم و اخلاق دست نکشیده است. در جلسات مختلف درباره زندگی و تلاش‌های بی‌وقفه این مرد و خانواده محترمش، ساعت‌ها گفته شده؛ از جوانی، ازدواج، مهاجرت و... حتی از لحظات آخر زندگی او و خداحافظی عاشقانه‌اش با محیط کار، کلاس‌ها و حتی درخت‌های حیاط و... . اما چه بجاست بیاییم از این پس دریچه دیگری را به زندگی و تجربیات این انسان والا بگشاییم. آمدیم و ساعت‌ها گفتیم و بر مزار او فاتحه فرستادیم و سنگ مزار را گلباران کردیم و بودجه‌هایی را صرف این مهم کردیم و...! مگر باغچه‌بان صد سال پیش اولین اپرت‌های دانش‌آموزی و تعلیمی و تربیتی خود را روی صحنه نیاورده؟ برای بازیگرانش ماسک نساخته، آنها را گریم نکرده و برایشان لباس ندوخته، برایشان آهنگ نساخته و با آنها هم‌نوا نشده! آیا مگر حکومت آن زمان او را در دامان علم و هنر خود پرورش داده، آیا برایش محیطی برای رشد فراهم آورده؟ چه، به‌جز ریشه‌ای در تاریخ کهن که او را با انبانی از تجربه و ایده وادار به مهاجرت و کار در مدرسه‌ای در شهر مرند کرده است. دعوتی از او نشده، او یک ودیعه برای کودکان ما بوده که باید به زادگاه خود برمی‌گشته! باغچه‌بان از پیشگامان آموزش نوین در جهان بوده و به‌واسطه موجی که در آمریکا و به‌ویژه اروپا در جهت تغییر تعلیم‌وتربیت یک‌سویه معلم‌پرور به روش‌های گفت‌وگومحور و جست‌وجومحور ایجاد شده و دامنه آن به کشورهای اروپای شرقی نیز گسترش یافته بود، در مجاورت کشورهایی قرار می‌گیرد که خلاقیت‌های او را بارور و او را با کوله‌باری بسیار غنی از قفقاز، ارمنستان و... به ایران می‌کشاند. بله، او یک ودیعه الهی بود که در آن شوره‌زار تعلیم‌وتربیت برای آبیاری آن دشت خشک به ایران می‌آید و آهسته و با احتیاط کارش را آغاز می‌کند. نمی‌خواهم بگویم با ترس، اما با خوف! صد سال از آن زمان می‌گذرد. تاریخ در راستای تداوم آن فعالیت هنری زیبا و پویا به‌جز مواردی مقطعی و گذرا سکوت کرده، تا ظهور نهادی به نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و عصر طلایی رشد و شکوفایی کودک و نوجوان این کشورکه باعث دگرگونی‌اش شده است؛ کانونی که اجرای نمایش، موسیقی و... کودک را برای پرکردن برنامه‌های مناسبتی نمی‌خواستند. هدف ایجاد فضایی خلاق برای آینده‌سازان این ملت بود، نه هنرپیشه‌سازی و نه قهرمان‌پروری. دانش‌آموزان آن زمان آموزش مقدماتی را در کانون می‌دیدند و در مدرسه ادامه می‌دادند. تا دوران پس از انقلاب و آغاز سردرگمی و حرکت‌های سلیقه‌ای و موازی در سازمان‌ها و ارگان‌های مختلف فرهنگی که هرکدام برای خود تشکیلات عریض‌وطویلی ساختند و در نهایت در عمل، ثمری چندان ویژه نسبت به دیگری نداشتند. نقش کانون از رهبریت هنری کودک کشور، آهسته‌آهسته به بنگاه و مؤسسه‌ای تبلیغاتی و آموزشی، به‌ویژه در سال‌های اخیر مبدل شده است. آموزش‌وپرورش نیز در سال‌های اولیه به‌واسطه وجود عناصری که دانش‌آموخته همان کانون بودند حرکت‌های پویا و پایه‌ای را به‌ویژه در استان تهران آغاز کرد؛ با شروعی محکم و اولین فستیوال تئاتر و سرود کودک که با دعوت از استادان آگاه برای تربیت مربیان هنری همراه بود... و مکان‌های پویای دیگر حتی در کانون که همگی با رفتن آن نیروهای باانگیزه و آگاه، نه‌تنها از حرکت ایستادند، بلکه گذشته را نیز به نوعی ویران کردند. به راستی چرا؟ صد سال از اولین نمایش دانش‌آموزی مدرن و پویا می‌گذرد و ما با اشاره به پوستر زیبای این یادبود که نمایی از مدرسه‌ای مخروبه است که در آن چهره‌های کودکانی شاد با ماسک و گریم و مربیانی مانند باغچه‌بان حضور دارند، در یادبود این مرد بزرگ از کلماتی مانند متأسفانه، شوربختانه، با عرض تأسف و... یاد می‌کنیم. اشتباه نشود، من از حرکت‌های ریشه‌ای و باغچه‌بانی می‌گویم والا هم‌اکنون نیز فعالیت‌های بسیاری برای رشد نمایش کودک انجام می‌گیرد و هنرمندان بسیاری در این جهت تلاش می‌کنند که قابل تقدیر و سپاس هستند. اینجانب باافتخار در مراسم یادبود این نابغه بی‌نظیر، در جوار مقبره این بزرگ‌مرد در شهرری شرکت کردم. حرف‌های زیبایی از شهردار محترم ری و دیگر دست‌اندرکاران شنیدم، پیام زیبای بنیاد نمایش را که بانی این حرکت هست و دیگر عزیزان... بر سر مزار هم رفتیم و دیگربار حرف‌ها و وعده‌های بسیار شنیدیم، اما از گرگ باران‌دیده‌ای مانند اینجانب که در این سال‌ها، ده‌ها و شاید بیش از آن، در مراسم مختلف، وعده‌هایی بسیار زیبا را شنیده‌ام و جوگیرشدن حضار و... را دیده‌ام، می‌دانم که پس از چندی با تغییر مدیریت یا کمبود بودجه و «یا»های بسیار دیگر در نهایت، راکد‌ماندن همه‌چیز محقق می‌شود!!! اما امیدوارانه و صبورانه، نمی‌دانم چرا باید به آینده‌ای روشن‌تر بیندیشیم! یادمان باشد که چه کشورهایی نه صد سال، بلکه بسیار دیرتر شروع کردند، از تجربیات باغچه‌بانانشان بهره گرفتند و در مسیر این حرکت، حتی با جنگ‌ها و ویرانی‌ها مواجه شدند، اما در راه تعالی، لحظه‌ای تردید نکردند. آنها مسیری برای خلق باغچه‌بان‌ها ایجاد کردند که با تغییر مدیریت‌های لحظه‌ای و سلیقه‌ای، وقفه‌ای در آبیاری باغچه‌ها ایجاد نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.