گفتوگو با ابراهیم شیبانی
«نجوا» هنوز به پایان نرسیده
بهناز شیربانی: ابراهیم شیبانی بهواسطه حضورش در سینما؛ چه زمانی که دستیار کارگردان بوده و چه زمانی که خودش به سمت ساخت فیلم بلند رفت و کارش را بهعنوان کارگردان ادامه داد، برای مخاطبان سینما آشناتر است، اما سریال «نجوا» بهانه گفتوگو با ابراهیم شیبانی است؛ سریالی که این شبها از شبکه یک سیما پخش میشود و زمانی به نسبت طولانی صرف ساختش شده است. شیبانی معتقد است معیارهایی که کیفیت اثر را تضمین میکند، برایش در تلویزیون اتفاق افتاده است، همین موضوع میتواند دلیلی منطقی برای فاصلهاش با سینما باشد. اینکه به هر قیمتی حاضر نیست در سینما فعالیت کند و اثر باکیفیت میتواند در تلویزیون هم معنا پیدا کند. سریال «نجوا» هنوز به پایان نرسیده و قضاوت درباره موفقیت یا شکست این اثر زود است. گفتوگویی که در ادامه میخوانید، صحبتهای ابراهیم شیبانی در مورد تجربه ساخت سریال «نجوا» است.
ساخت سریال «نجوا» چندسالی ادامهدار شد. گویا بیژن میرباقری بهعنوان گزینه ابتدایی برای کارگردانی این سریال در نظر گرفته شده بود و بعد تغییراتی به وجود آمد، چه شد که کارگردانی این مجموعه به شما پیشنهاد شد؟ حضور آقای میرباقری در ساخت «نجوا» به سال ۹۳ برمیگردد. آقای سعید شاهسواری، تهیهکننده و نویسنده این مجموعه، در شهریور سال ۹۵ برای همکاری از من دعوت کردند تا به همراه آقای داریوش فرهنگ کارگردانی کنیم. آقای فرهنگ چندماهی در پیشتولید همراه ما بودند، ولی به دلایل شخصی تصمیم گرفتند از پروژه جدا شوند. قسمت اول برای آشنایی مخاطب با سریال کمی غافلگیرکننده بود. سکانسهای طولانی و دیالوگهای کم برای مخاطب تلویزیون کمی غیرمتعارف است و البته فرم غیرخطی سریال و رفتوبرگشت زمان که به مرور برای مخاطبان آشناتر شد. شاید بهنوعی میتوان گفت «نجوا» شمایل سینماییتری دارد تا تلویزیونی. از رسیدن به این فرم صحبت کنید و اینکه تا چه حد پیش از شروع ساخت، در فیلمنامه دخلوتصرف داشتید؟ از زمانی که تصمیم گرفتیم «نجوا» را بسازیم میدانستیم که با مخاطب خاصتری طرف هستیم. متأسفانه در تلویزیون بیشتر از یک دهه است سریالهایی ساخته شده که سلیقه مخاطب را کاهش داده. سعی ما بر این بود انتظاری که خودمان نسبت به تلویزیون داریم کاری انجام دهیم. قصهای که میبینید به طور کامل نوشته آقای شاهسواری است، در بعضی موارد اگر تردیدی وجود داشت با هم مشورت میکردیم و در نهایت به بهترین انتخاب میرسیدیم. محتوا، مضمون و دیالوگ متعلق به آقای شاهسواری است. برای معرفی شخصیتها و فضا خارج از معمول سریالهایی که میبینیم استفاده کردیم و این نیز مربوط به فیلمنامه و مسیری بود که قصه ما را هدایت میکرد؛ تصاویر خاصتر و فضاهای کمتردیدهشده در تلویزیون. در قسمت اول حدود 20 دقیقه بدون حتی یک دیالوگ قصه روایت شد. قطعا این فضا برخلاف تصور مخاطبان از سریالهای تلویزیونی است که معمولا بیشتر دیالوگ میشنوند تا تصویر ببینند. به این معنا که تصاویر بخشی از داستان ما بود و درباره سریال نجوا هم این اتفاق افتاد. آقای شیبانی! چه میشود کارگردانی که کارش را با دستیاری در سینما شروع کرده است و تجربه ساخت فیلم بلند داشته، به سمت تلویزیون میآید و چندسالی را در این مدیوم تجربه میکند. مقصودم برتری یکی بر دیگری نیست؛ سؤال من بیشتر از این جنبه است که در تلویزیون قطعا با محدودیتهایی سروکار داریم و اساسا مدیوم متفاوتتری است. آیا حرف تازهای برای گفتن داشتید که این فضا مناسبتر بود؟ یا درحالحاضر تلویزیون جای مناسبتری برای شماست؟ همه این مواردی که شما گفتید وجود دارد، اما نکته مهمتر این است که برای من همیشه فیلمنامه خیلی مهم بوده و هست و بعد از انتخاب فیلمنامه تهیهکننده برایم اهمیت فراوانی دارد. ترجیح میدهم با تهیهکنندگانی که فهم و درک از تهیهکنندگی، فیلمنامه و شناخت مخاطب دارند همکاری کنم. این اتفاق برای من در «نجوا» افتاده است. فیلم خوبساختن در سینمای ایران بهشدت سخت شده است. نبود فیلمنامه خوب و شرایط سرمایهگذارها برای تولید یک اثر که در کنار کار فرهنگی به برگشت سرمایه هم فکر کنند از مواردی است که این روزها در سینما نایاب شده و معمولا فقط به برگشت سرمایه فکر میشود و بس. قطعا ساخت فیلمی که کمدی نیست و تصور اینکه فیلمهای جدی و اجتماعی مخاطب کم دارد، سینمایی که حرفی برای گفتن داشته باشد و زبان دیگری را برای تعریف داستانش انتخاب کند، این روزها خیلی جایگاهی ندارد. در سالهای اخیر اگر بهطور میانگین سالی صد فیلم در سینمای ما ساخته میشود، کمتر از 10 فیلم برای مخاطبی که سینما را جدی دنبال میکند، فیلم باارزشی است. همه این دلایل باعث میشود اگر پیشنهاد فیلمنامه خوبی از سوی یک تهیهکننده خوب داشته باشم، این موقعیت را از دست ندهم. قطعا سینما برای همه ما اولویت است، چراکه موقعیتهایی را در سینما میتوان به تصویر کشید که در تلویزیون قطعا نمیتوان به آن نزدیک شد. کارگردان بزرگ و فهیم، آقای عیاری همین الان مشغول ساخت سریال هستند یا پیش از این آقای مهرجویی برای این مدیوم کار کرده است. تجربه نشان داده است که اگر با همان نگاه فرهنگی و شناخت درستی که از سینما داریم، تلویزیون را هم دنبال کنیم قطعا نتیجه خوبی به دست خواهد آمد. یک سال پیشتولید و حدود ۱۱ ماه برای ساخت «نجوا» زمان گذاشتیم، چهار تا پنج هزار پلان گرفته شد و برای سریالی با بودجه محدود کار بسیار سختی بود. خوشبختانه نظرات نشان میدهد که تلاش گروه نجوا دیده شده و بسیاری متوجه برتری کیفیت آن چه بهلحاظ محتوا و چه ساخت و اجرا با سایر کارها شدهاند. از سال 91 تا امروز، بعد از ساخت «هیچکجا، هیچکس» در سینما کار نکردید! قطعا در سالهای اخیر قواعد سینما کمی تغییر کرده و تعدد ساخت آثار کمدی و امید به بازگشت سرمایه و اتفاقاتی از این قبیل انتقاد بسیاری از فیلمسازان را به همراه دارد، اما دلیل فاصلهگرفتن شما از سینما چیست؟ من پروژهای را اواخر سال 92 با نام «سایهات را قاب میگیرم» بههمراه خانم هدیه تهرانی شروع کردم. پروانه ساخت هم گرفتیم به تهیهکنندگی خانم تهرانی و قرار بود ایشان بازیگر فیلم نیز باشند، اما فیلمنامه آن نشد که هر دوی ما انتظار داشتیم و تصمیم گرفتیم قصه دیگری را کار کنیم. بعد از آن مینیسریال «پازل» را در سال ۹۳ برای شبکه یک ساختم. در اواخر آن سال، کاری را با آقای اکبر نبوی شروع کردیم. مراحل تحقیق و نگارش را به همراه دو نویسنده خوب سینما گذراندیم و در سال ۹۴ پروانه ساخت گرفتیم، اما به این دلیل که فیلمنامه درباره اسیدپاشی بود و آقای درمیشیان فیلم لانتوری را ساخته بود و به نظرمان فیلم قابلتوجهی بود، تصمیم گرفتیم ساخت آن را متوقف کنیم. هر کدام از دو پروژه در مراحل نگارش و تحقیق یک سال وقت من را گرفت. سال 95 آقای شاهسواری ساخت «نجوا» را پیشنهاد دادند که تا امروز همچنان مشغول آن بودم. در تجربههایی که داشتید معمولا با بازیگران سینما و چهرههای شناختهشده همکاری داشتید، تا جایی که اطلاع دارم سریال «نجوا» هم قرار بود با حضور چهرههای سینما ساخته شود، حتی نام مهتاب کرامتی را برای ایفای یکی از نقشهای اصلی سریال شنیده بودم، اما همهچیز تغییر کرد و انتخاب شما از میان اهالی تئاتر بود. از انتخاب بازیگران سریال صحبت کنید؛ خصوصا نقش اصلی سریال سجاد افشاریان. در دورهای با آقای شاهسواری به این نکته فکر میکردیم که از بازیگران شناختهشدهتر یا بازیگران سینما برای سریال استفاده کنیم. نام خانم کرامتی زمانی که آقای میرباقری تصمیم داشتند سریال را کارگردانی کنند، مطرح شده بود، حتی در آن زمان با آقای علی مصفا هم صحبتهایی مبنی بر حضور در سریال شده بود. من که به پروژه اضافه شدم هم همین صحبتها بود، اما از آنجایی که بودجه در تلویزیون بسیار محدود است و حجم کار بسیار زیاد بود، برآورد نشان میداد با دستمزدی که دوستان دارند، این انتخابها برای تلویزیون معقول نیست، در مقطعی تصمیم گرفته شد چند بازیگر اصلی را از چهرههای شناختهشدهتر انتخاب کنیم و باقی بازیگرها از میان کسانی انتخاب شوند که خیلی برای مخاطب آشنا نیستند. اما همان دستمزد دو بازیگر میشد کل برآورد بازیگری سریال نجوا. بسیاری از سریالها با چنین نگاهی ساخته میشوند، اما متأسفانه نقشهای فرعیتر به این بازیگران سپرده میشود. اما ما تصمیم گرفتیم برای تمامی نقشها به سراغ بچههای تئاتر برویم که اول از انگیزه بالاتری بهرهمند هستند و دوم اینکه اصولا تلویزیون و سریالها باید بیشتر از این بچههاي مستعد استفاده کنند. نکته مهمتری که برای من بهلحاظ انتخاب بازیگران تئاتر وجود داشت، از پتانسیل و بازی خوب بازیگران تئاتر بايد استفاده کرد. قطعا در سینما چنین انتخابهایي ریسک محسوب میشود؛ به این دلیل که تهیهکننده به دنبال اکرانخوبگرفتن است و مردم ابتدا برای دیدن چهرههایی که دوستشان دارند، به سینما میروند و بعد قصه و داستان برایشان مهم است که متأسفانه خیلی مواقع خلاف این نکته اتفاق میافتد، اما تلویزیون از این قاعده مستثناست، میتوان به سمت انتخاب بازیگرانی رفت که خیلی برای تماشاگر آشنا نیستند و مخاطب میتواند با بازی خوب آنها ارتباط برقرار کند. این اتفاق سالها پیش در دفتر آقای شاهسواری افتاد و سریال «در پناه تو» با حضور بازیگران تئاتر ساخته شد و بازیگران خوبی را به سینما و تلویزیون معرفی کردند. ما تقریبا از همان موقعیت استفاده کردیم. در مورد آقای افشاریان چندین ماه قبل از ساخت سریال، اجرائی را از او به نام «اسکارلت دهه 60» دیدم که اجرای ویژهای بود. از آنجا شد که ایشان را برای نقش جلال شایان در نظر گرفتیم. با نظراتی که از مخاطبان میبینم، به نظرم مخاطب از انتخاب آقای افشاریان ناراضی نیست. اما من خیلی با نظر شما برای انتخاب نقش اصلی سریال موافق نیستم و حس میکنم سجاد افشاریان خیلی شمایل یک ضد قهرمان را ندارد. قرار بود آدمهایی را با موقعیتهای کاملا متفاوت به تصویر بکشیم. ما شخصیت سفید یا سیاه مطلق نداریم. شخصیت اصلی میتواند ضد قهرمان باشد اما ما به این عنوان به آن نگاه نکردیم. از آنجایی که سجاد افشاریان تجربه بازیگری در یک مجموعه با این مشخصات و وسعت را نداشته، حتما در اجرای نقش میتواند کموکاستی داشته باشد. اگر اتفاقی در هدایت او رخ داده، حتما مقصر آن من هم هستم که ممکن است شما را به عنوان مخاطب خیلی راضی نکند. برای نقش جلال شایان بهترین گزینه آقای افشاریان بودند. حدود یک سال نجوا در پیشتولید بود؛ با اکثر بازیگران در حوزه تئاتر تمرینهای زیادی داشتیم و گزینههای بسیار زیادی را برای بازی در این مجموعه دیدم. به جرئت میگویم در حوزه بازیگران حرفهای تئاتر کسی را از قلم نینداختم. متأسفانه در سنین مختلف به شدت فقر بازیگر داریم، به نظرم آقای افشاریان برای این نقش بازیگر مناسبتری بودند تا دیگرانی که کاندیداي این نقش بودند. ظاهرا نجوا تا اینجا ارتباط خوبی با مخاطبانش برقرار کرده است، اما قطعا بیشتر در جریان نقاط قوت و ضعف سریال از دید مخاطبان هستید، نظرات مردم در ارتباط با سریال چطور است؟ خوشبختانه میزان نقدهای خوب بیشتر از کسانی است که ارتباط کمتری با سریال نجوا برقرار کردهاند. نجوا مخاطبش را فهیم تصور کرده و سعی کردیم با مخاطب ایرانی در ارتباط باشیم که ادبیاتش، ادبیات متفاوتتری است. روایت ما متفاوت و گاهی غیرخطی است و بهلحاظ اجرای کارگردانی سعی شده اجرای متفاوتتری داشته باشد. تلاش کردیم شأنی که برای خودمان قائل هستیم برای مخاطب قائل باشیم. علی محمدزاده به عنوان مدیر فیلمبرداری زحمت زیادی برای پروژه کشید، او یکی از باسوادترین تصویربرداران تلویزیون است. از بازیگران فهیم و خوب سریال آقایان مسعود کرامتی، محمدعلی نجفی، احمد حامد، پوریا رحیمیسام، سجاد افشاریان، وحید نفر، مجید نوروزی و خانم ارجمند و نامی تشکر میکنم. تشکر ویژه از مهدی احمدی عزیز که لطف کرد و نقش کوتاهی در نجوا بازی کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.